مقدمه

در دسامبر ۲۰۰۹، یعنی تنها چند ماه پس از راه‌اندازی شبکه ی بیت کوین، ساتوشی ناکاموتو یک محدودیت فنی به ظاهر ساده را در کد پروتکل اعمال کرد یعنی حجم بلاک بیت کوین را به حداکثر یک مگابایت (۱MB) محدود کرد. این تصمیم، در آن زمان که تعداد تراکنش‌ها ناچیز بود، بی‌اهمیت به نظر می‌رسید. اما کمتر از یک دهه بعد، این محدودیت ۱ مگابایتی، به محل اصلی یک جنگ تمام‌عیار در جامعه ی بیت کوین تبدیل شد که به "جنگ‌های سایز بلاک" مشهور گشت. آیا واقعاً یک عدد ساده می‌تواند تا این حد حیاتی باشد که منجر به انشعاب (Fork) شبکه و تولد بلاکچین‌های رقیب شود؟ پاسخ این است که سایز بلاک بیت کوین چیزی بیش از یک اندازه ی فیزیکی است؛ آن، مرز میان مقیاس‌پذیری و تمرکززدایی، سرعت و امنیت در شبکه ی پولی غیرمتمرکز جهان است. درک عمیق از مفهوم سایز بلاک بیت کوین چیست و چرا مهم است؟ نه تنها برای متخصصان بلاکچین، بلکه برای هر کسی که به آینده ی پول دیجیتال و معماری زیربنایی آن اهمیت می‌دهد، ضروری است. این مقاله به طور جامع به تعریف، تاریخچه، پیامدهای فنی و اقتصادی و همچنین آینده ی این پارامتر کلیدی می‌پردازد.

سایز بلاک بیت کوین چیست؟

سایز بلاک بیت کوین به حداکثر مقدار داده‌ای (بر حسب بایت یا مگابایت) اشاره دارد که می‌تواند در یک بلاک واحد از بلاکچین بیت کوین جای بگیرد. این داده‌ها عمدتاً شامل تراکنش‌های تأییدشده توسط شبکه هستند. در روزهای اولیه ی بیت کوین، ساتوشی ناکاموتو این محدودیت را به طور موقت روی ۱ مگابایت (۱MB) تنظیم کرد. دلیل اصلی این محدودیت، محافظت از شبکه در برابر حملات اسپم بود. اگر هیچ محدودیتی وجود نداشت، یک مهاجم می‌توانست بلاک‌هایی با حجم بسیار بزرگ ایجاد کند، شبکه را با داده‌های بی‌اهمیت پر کند و باعث افزایش هزینه‌های ذخیره‌سازی و پردازش برای تمام نودهای شبکه شود. هدف ناکاموتو ایجاد یک مانع نرم‌افزاری برای جلوگیری از استفاده ی مخرب از پهنای باند بود، نه ایجاد یک سقف دائمی برای مقیاس‌پذیری. با این حال، با افزایش استقبال عمومی و رشد تعداد تراکنش‌ها، این محدودیت موقت به یک تنگنای جدی برای ظرفیت شبکه تبدیل شد و سؤال اصلی را مطرح کرد که سایز بلاک بیت کوین چیست و چرا مهم است؟

تراکنش و فضای بلاک: ظرفیت شبکه

ارتباط مستقیم بین سایز بلاک و ظرفیت شبکه ی بیت کوین بسیار حیاتی است. از آنجایی که هر بلاک تقریباً هر ۱۰ دقیقه تولید می‌شود و حداکثر اندازه ی آن ۱ مگابایت (یا دقیق‌تر، ۴ میلیون واحد گس در سگویت) است، این محدودیت، تعداد کل تراکنش‌هایی را که می‌توانند در هر بازه ی زمانی تأیید شوند، تعیین می‌کند. به طور متوسط، یک تراکنش بیت کوین می‌تواند حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ بایت فضا اشغال کند (البته این میزان به تعداد ورودی‌ها و خروجی‌های تراکنش بستگی دارد). با یک محدودیت ۱ مگابایتی، شبکه ی بیت کوین تنها قادر است در هر ثانیه حدود ۳ تا ۷ تراکنش را پردازش کند. این نرخ پایین، مهم‌ترین چالش در مقایسه با شبکه‌های مالی سنتی مانند ویزا (که ده‌ها هزار تراکنش در ثانیه را پردازش می‌کند) است. اگر سایز بلاک بیت کوین افزایش یابد، ظرفیت شبکه و تعداد تراکنش‌های قابل پردازش در ثانیه (TPS) نیز مستقیماً افزایش خواهد یافت.

معرفی سگویت (SegWit) و مفهوم گس (Weight)

پس از بحث‌های طولانی، پروتکل بیت کوین برای افزایش کارایی و کاهش بار ۱ مگابایتی بر دوش تراکنش‌ها، آپدیت سگویت (Segregated Witness) را در سال ۲۰۱۷ فعال کرد. سگویت به جای افزایش مستقیم سایز بلاک بیت کوین، یک پارامتر جدید به نام حجم شاهد (Witness Data) را از بدنه ی اصلی تراکنش جدا کرد و به بخش جدیدی منتقل نمود. این تغییر منجر به ظهور مفهوم وزن بلاک (Block Weight) شد. در حال حاضر، حداکثر وزن بلاک ۴ میلیون واحد گس (Weight Unit) است که تقریباً معادل ۲ تا ۴ مگابایت داده بسته به نوع تراکنش است، اما حداکثر اندازه ی فیزیکی بلاک همچنان به ۱ مگابایت محدود می‌ماند. این بدان معناست که تراکنش‌های سگویت (که شاهد آن‌ها از بدنه ی اصلی جدا شده است) فضای کمتری از ۱ مگابایت فیزیکی اشغال می‌کنند و به طور مؤثر، تعداد بیشتری تراکنش می‌توانند در بلاک جای گیرند، بدون اینکه محدودیت اصلی نقض شود.

چرا سایز بلاک بیت کوین اهمیت حیاتی دارد؟

دلیل اصلی اهمیت و جنجال پیرامون سایز بلاک بیت کوین، تضاد عمیقی است که بین دو رکن اساسی بیت کوین، یعنی مقیاس‌پذیری (Scalability) و تمرکززدایی (Decentralization)، ایجاد می‌کند. طرفداران افزایش سایز بلاک (مانند بیت کوین کش) استدلال می‌کنند که برای رقابت با سیستم‌های مالی سنتی و پذیرش جهانی، بیت کوین باید قادر به پردازش حجم بالایی از تراکنش‌ها باشد. این امر مستلزم افزایش مستقیم سایز بلاک بیت کوین است. با این حال، منتقدان این افزایش استدلال می‌کنند که اگر سایز بلاک به صورت نامحدود افزایش یابد (مثلاً به ۸ مگابایت یا بیشتر)، هزینه ی اجرای یک نود کامل (Full Node) برای کاربران عادی به شدت بالا می‌رود؛ زیرا آن‌ها باید حجم بیشتری از داده را دانلود و ذخیره کنند (مثلاً ترابایت‌ها در سال) و پهنای باند بیشتری را برای همگام‌سازی (Synchronization) مصرف کنند. افزایش این هزینه‌ها منجر به کاهش تعداد نودهای کامل و در نتیجه تمرکززدایی کمتر در شبکه می‌شود، که این، امنیت و هدف اصلی بیت کوین را تهدید می‌کند.

نقش در کارمزد تراکنش و بازار کارمزد

سایز بلاک بیت کوین مستقیماً بر بازار کارمزد تراکنش (Transaction Fees) تأثیر می‌گذارد. محدودیت ۱ مگابایتی، یک سقف مصنوعی برای عرضه ی فضای بلاک ایجاد می‌کند. هنگامی که تقاضا برای انجام تراکنش‌ها (ارسال پول) از ظرفیت عرضه ی شبکه فراتر می‌رود، تراکنش‌ها در یک صف انتظار (Mempool) جمع می‌شوند. در این حالت، ماینرها به طور طبیعی تراکنش‌هایی را انتخاب می‌کنند که بالاترین کارمزد را پرداخت کرده باشند، که منجر به افزایش شدید کارمزدها می‌شود. این افزایش کارمزد، کاربران را مجبور به پرداخت هزینه‌های گزاف برای تأیید تراکنش‌های خود می‌کند. اگر سایز بلاک بیت کوین بزرگتر بود، فضای عرضه شده افزایش می‌یافت و رقابت برای فضای محدود بلاک کاهش می‌یافت، در نتیجه کارمزدها پایین می‌آمد. این وضعیت یک دو راهی اقتصادی ایجاد می‌کند: کارمزد بالا امنیت شبکه را از طریق پاداش ماینرها تضمین می‌کند، اما کارمزد پایین، استفاده از شبکه را برای پرداخت‌های روزمره ممکن می‌سازد.

تاثیر بر زمان تأیید بلاک و زمان همگام‌سازی نودها

بزرگ بودن سایز بلاک بیت کوین می‌تواند به طور بالقوه بر زمان تأیید بلاک و ثبات شبکه تأثیر بگذارد. هنگامی که یک ماینر موفق به پیدا کردن بلاک می‌شود، آن بلاک باید به تمام نودهای شبکه ارسال و توسط آن‌ها تأیید شود. بلاک‌های بزرگتر، به زمان بیشتری برای انتشار در شبکه (Propagation Time) نیاز دارند. اگر این زمان انتشار طولانی شود، احتمال اینکه دو ماینر تقریباً همزمان بلاک‌های مختلفی را پیدا کنند (به نام بلاک یتیم یا Orphan Block) افزایش می‌یابد. این وضعیت باعث هدر رفتن توان محاسباتی و کاهش کارایی شبکه می‌شود. علاوه بر این، نودهای جدیدی که به شبکه می‌پیوندند، باید کل تاریخچه ی بلاکچین را دانلود کنند؛ اگر سایز بلاک بیت کوین بسیار بزرگ باشد، زمان مورد نیاز برای همگام‌سازی (Sync) شبکه برای نودهای جدید یا نودهایی با پهنای باند کم، بسیار طولانی می‌شود و باعث کاهش تعداد مشارکت‌کنندگان شبکه می‌شود.

تاریخچه و جنگ‌های سایز بلاک بیت کوین
 

اواسط دهه ی ۲۰۱۰، افزایش چشمگیر تراکنش‌ها و کارمزدهای بالا، بحث‌های فنی در مورد سایز بلاک بیت کوین را به یک جنجال عمومی تبدیل کرد. اولین تلاش‌های جدی برای افزایش سایز بلاک توسط پروژه‌هایی مانند بیت کوین کلاسیک (Bitcoin Classic) و بیت کوین آنلیمیتد (Bitcoin Unlimited) صورت گرفت که پیشنهاد افزایش حجم بلاک را به ۲، ۴ یا حتی محدودیت‌های متغیر و بدون سقف ارائه کردند. این پروژه‌ها عمدتاً توسط توسعه‌دهندگان و شرکت‌هایی حمایت می‌شدند که دغدغه ی اصلی‌شان، استفاده از بیت کوین به عنوان یک "پول الکترونیکی نقدی" برای پرداخت‌های روزمره با کارمزد پایین بود. آن‌ها معتقد بودند که بیت کوین باید مقیاس‌پذیری لایه‌ی اول (Layer 1) خود را افزایش دهد، اما این پیشنهادات توسط جامعه ی اصلی توسعه‌دهندگان (Bitcoin Core) که بر تمرکززدایی تأکید داشتند، رد شد. این اختلافات نشان داد که سایز بلاک چقدر بر هویت و هدف اصلی بیت کوین تأثیر می‌گذارد.

انشعاب بیت کوین کش (Bitcoin Cash)

اوج این جنجال در سال ۲۰۱۷ رخ داد و منجر به انشعاب سخت (Hard Fork) شبکه و ایجاد بیت کوین کش (Bitcoin Cash - BCH) شد. بیت کوین کش توسط گروهی از ماینرها، توسعه‌دهندگان و حامیان افزایش سایز بلاک بیت کوین ایجاد شد که معتقد بودند راهکار سگویت (که توسط بیت کوین اصلی پذیرفته شده بود) پیچیده و ناکافی است. آن‌ها تصمیم گرفتند محدودیت سایز بلاک را از ۱ مگابایت به ۸ مگابایت (و بعدها بیشتر) افزایش دهند تا مشکل مقیاس‌پذیری را مستقیماً در لایه‌ی اصلی حل کنند. این انشعاب، بیت کوین را به دو مسیر فلسفی و فنی مجزا تقسیم کرد: بیت کوین اصلی که بر امنیت و تمرکززدایی تأکید کرد و افزایش ظرفیت را به لایه‌های ثانویه موکول نمود، و بیت کوین کش که بر مقیاس‌پذیری و کارمزد پایین در لایه‌ی اول تمرکز داشت. این رویداد اهمیت حیاتی سایز بلاک را به جهانیان ثابت کرد.

راه‌حل‌های لایه ی دوم: شبکه ی لایتنینگ

جامعه ی اصلی بیت کوین (Bitcoin Core)، به جای افزایش مستقیم سایز بلاک بیت کوین، راهکار را در توسعه ی لایه ی دوم (Layer 2) یافت. برجسته‌ترین نمونه، شبکه ی لایتنینگ (Lightning Network) است که امکان انجام تراکنش‌های سریع و بسیار ارزان را خارج از بلاکچین اصلی (Off-Chain) فراهم می‌کند. لایتنینگ با ایجاد "کانال‌های پرداخت"، تراکنش‌های کوچک و متعدد را به صورت آنی انجام می‌دهد و تنها دو تراکنش (باز کردن و بستن کانال) را به بلاکچین اصلی (لایه ی اول) ارسال می‌کند. این رویکرد، بیت کوین را قادر می‌سازد تا بدون به خطر انداختن تمرکززدایی و امنیت ناشی از محدودیت ۱ مگابایتی، به مقیاس‌پذیری لازم برای پذیرش جهانی دست یابد. این استراتژی ثابت کرد که سایز بلاک بیت کوین نباید تنها عامل تعیین‌کننده ی مقیاس‌پذیری باشد و باید به معماری چندلایه‌ای روی آورد.

پیامدهای اقتصادی و امنیتی سایز بلاک

همان‌طور که اشاره شد، سایز بلاک بیت کوین بر کارمزدها تأثیر می‌گذارد و کارمزدها منبع اصلی درآمد ماینرها پس از کاهش پاداش بلاک (Halving) هستند. با کاهش پاداش بلاک، ماینرها برای تأمین هزینه‌های خود و کسب سود، بیشتر به درآمد حاصل از کارمزدها متکی می‌شوند. اگر سایز بلاک بیت کوین به طور نامحدود افزایش یابد، کارمزدها بسیار پایین می‌آیند و ممکن است ماینرها انگیزه‌ای برای تأمین امنیت شبکه نداشته باشند. کاهش درآمد ماینرها منجر به خروج آن‌ها و کاهش هش ریت شبکه می‌شود که در نهایت امنیت بیت کوین را در برابر حملات ۵۱٪ کاهش می‌دهد. بنابراین، محدودیت سایز بلاک در واقع یک مکانیزم اجباری است که با ایجاد رقابت برای فضای محدود، یک بازار کارمزد سالم ایجاد می‌کند تا در بلندمدت، امنیت شبکه حفظ شود. این یک توازن اقتصادی دقیق است که توسط محدودیت ۱ مگابایتی حفظ شده است.

ریسک متمرکز شدن ماینینگ و نودها

اگر سایز بلاک بیت کوین به طور چشمگیری افزایش یابد، ریسک متمرکز شدن فرآیند ماینینگ و مدیریت نودها افزایش می‌یابد. بلاک‌های بزرگتر، نیازمند قدرت پردازشی و پهنای باند بالاتری برای پردازش و انتشار هستند. این امر می‌تواند باعث شود که تنها مزارع بزرگ ماینینگ و نودهای سازمانی با زیرساخت‌های قوی (مثلاً پهنای باند اختصاصی و مراکز داده) توانایی رقابت و اجرای نودهای کامل را داشته باشند. کاربران فردی و نودهای کوچک‌تر (مانند کسانی که بیت کوین را از خانه استخراج می‌کنند) عملاً از مدار خارج می‌شوند. این تمرکز، اصول اصلی بیت کوین (که یک سیستم پولی غیرمتمرکز است) را نقض می‌کند؛ زیرا کنترل شبکه به دست تعداد محدودی از نهادهای بزرگ می‌افتد. محدودیت سایز بلاک بیت کوین به حفظ این امکان کمک می‌کند که هر کسی بتواند با سخت‌افزار استاندارد یک نود کامل را اجرا کند و بر قوانین پروتکل نظارت داشته باشد.

سرعت توسعه و پذیرش نوآوری

محدودیت سایز بلاک بیت کوین همچنین بر سرعت توسعه و پذیرش نوآوری در شبکه تأثیر گذاشته است. از آنجا که افزایش ظرفیت در لایه ی اول (Layer 1) ممنوع شد، توسعه‌دهندگان مجبور شدند راه‌حل‌های نوآورانه‌ای مانند سگویت (SegWit) و شبکه ی لایتنینگ را در لایه‌های ثانویه ایجاد کنند. این فشار نوآوری، منجر به ایجاد یک اکوسیستم چندلایه‌ای قوی شده است که انعطاف‌پذیری و کاربردپذیری بیت کوین را افزایش داده است. اگر سایز بلاک به سادگی افزایش می‌یافت، ممکن بود انگیزه ی کمتری برای توسعه ی لایه‌های ثانویه وجود داشته باشد. این رویکرد، بیت کوین را به یک "پایه ی اعتماد" امن تبدیل کرده است که نوآوری‌های پرخطر را به لایه‌های بالاتر منتقل می‌کند. در واقع، اهمیت سایز بلاک بیت کوین به عنوان یک محدودیت، باعث شده است تا نوآوری به جای تکیه بر افزایش ظرفیت خام، به سمت افزایش کارایی و معماری چندلایه‌ای سوق یابد.

آینده ی سایز بلاک و راه‌حل‌های مقیاس‌پذیری

آپدیت تاپ‌روت (Taproot) که در سال ۲۰۲۱ در شبکه ی بیت کوین فعال شد، یک نمونه ی دیگر از تلاش برای افزایش کارایی بدون افزایش مستقیم سایز بلاک بیت کوین است. تاپ‌روت، با بهبود حریم خصوصی و کارایی تراکنش‌های پیچیده (مانند تراکنش‌های چند امضایی یا قراردادهای هوشمند ساده)، توانست حجم داده ی مورد نیاز برای ذخیره‌سازی این تراکنش‌ها در بلاکچین را کاهش دهد. این کاهش حجم، باعث می‌شود که تعداد بیشتری از این نوع تراکنش‌ها در محدودیت فیزیکی ۱ مگابایتی بلاک جای بگیرند. تاپ‌روت این کار را با استفاده از امضاهای شور (Schnorr Signatures) انجام می‌دهد که نسبت به امضاهای قدیمی (ECDSA) فضای کمتری اشغال می‌کنند. این رویکرد، درک جامعه ی بیت کوین را در مورد مفهوم سایز بلاک بیت کوین منعکس می‌کند: به جای افزایش سقف، باید کارایی استفاده از فضای محدود را به حداکثر رساند.

نقش پروتکل‌های لایه ی سوم و کانال‌های جانبی

مقیاس‌پذیری بیت کوین به طور فزاینده‌ای به راه‌حل‌های لایه ی بالاتر، نه تنها لایتنینگ (لایه ی دوم)، بلکه پروتکل‌های لایه ی سوم و کانال‌های جانبی (Sidechains) وابسته است. این فناوری‌ها، حجم بسیار زیادی از تراکنش‌ها را از بلاکچین اصلی دور می‌کنند. کانال‌های جانبی مانند Liquid، به کاربران اجازه می‌دهند تا دارایی‌های بیت کوین خود را به زنجیره‌ای دیگر منتقل کرده و در آنجا تراکنش‌های سریع و خصوصی با سایز بلاک بزرگتر انجام دهند. این سیستم‌ها به صورت دوره‌ای، وضعیت نهایی تراکنش‌ها را به بلاکچین اصلی بیت کوین (که امنیت نهایی را تأمین می‌کند) ارسال می‌کنند. این رویکرد چندلایه‌ای، راهکاری هوشمندانه برای حفظ محدودیت سایز بلاک بیت کوین برای تضمین تمرکززدایی، در عین حال برآورده کردن تقاضای جهانی برای حجم بالای تراکنش‌ها است.

آیا سایز بلاک همچنان برای بیت کوین مهم است؟

در دوران فعلی که نوآوری‌هایی مانند سگویت و تاپ‌روت ظرفیت مؤثر بلاک را تا حد زیادی افزایش داده‌اند و لایتنینگ بیشتر تراکنش‌های کوچک را خارج از زنجیره انجام می‌دهد، سؤال این است که آیا سایز بلاک بیت کوین همچنان یک عامل حیاتی است؟ پاسخ قاطعانه مثبت است. محدودیت سایز بلاک بیت کوین همچنان به عنوان یک محدودیت اجباری بر لایه ی ۱ و نیروی محرکه ی نوآوری باقی مانده است. این محدودیت، اقتصاد کارمزدها و امنیت ماینرها را در بلندمدت تضمین می‌کند و از همه مهم‌تر، تضمین می‌کند که بیت کوین یک سیستم پولی غیرمتمرکز باقی بماند که هر فردی بتواند آن را تأیید کند. این محدودیت فنی، تبدیل به یک محدودیت فلسفی شده است که هویت بیت کوین را به عنوان یک "پول امن" (در مقابل "پرداخت سریع") تعریف می‌کند. بدون این محدودیت، ماهیت بیت کوین تغییر کرده و ممکن است به سادگی به یک سیستم پرداخت متمرکز تبدیل شود.

 

نتیجه‌گیری

سایز بلاک بیت کوین، که به طور فیزیکی حداکثر ۱ مگابایت (و با سگویت، ۴ میلیون واحد وزن) است، مهم‌ترین و جنجالی‌ترین پارامتر فنی در پروتکل بیت کوین است. این محدودیت، نه یک اشکال، بلکه یک ویژگی طراحی هوشمندانه است که امنیت، تمرکززدایی و اقتصاد کارمزدی بیت کوین را در بلندمدت حفظ می‌کند. محدودیت سایز بلاک، با ایجاد یک تنگنای مصنوعی برای عرضه ی فضای بلاک، جامعه ی بیت کوین را مجبور ساخت تا به جای راه‌حل‌های ساده و خطرناک (افزایش خام ظرفیت)، به نوآوری‌های پیچیده و امنیتی (مانند سگویت، تاپ‌روت و شبکه ی لایتنینگ) روی آورد. این رویکرد چندلایه‌ای، به بیت کوین اجازه داده است تا بدون به خطر انداختن اصل تمرکززدایی که بقای آن را تضمین می‌کند، به سمت مقیاس‌پذیری لازم برای تبدیل شدن به یک ذخیره‌ساز ارزش جهانی حرکت کند. در نهایت، سایز بلاک بیت کوین یک مرز دفاعی است که تضمین می‌کند بیت کوین در برابر نیروهای متمرکزکننده و فشارهای مقیاس‌پذیری، هویت اصلی خود را حفظ نماید.