مقدمه

در طول یک دهه، شاید تنها چند بار شاخص اصلی بازار سهام آمریکا، یعنی S&P 500، با سرعتی غیرمنتظره و شدید سقوط کرده باشد. به عنوان مثال، در مارس ۲۰۲۰ و همزمان با شروع همه‌گیری جهانی، زمانی که S&P 500 با سرعتی بی‌سابقه در حال ریزش بود، یک شاخص دیگر با نرخ خیره‌کننده‌ای افزایش یافت و به سقف تاریخی خود رسید. این شاخص، S&P 500 VIX (ویکس) نام دارد و به دلیل این همبستگی معکوس، لقب شاخص ترس را به خود اختصاص داده است. اما VIX در واقعیت یک شاخص ترس عمومی نیست؛ بلکه یک معیار پیچیده و ریاضیاتی برای اندازه‌گیری نوسان‌پذیری ضمنی (Implied Volatility) بازار در آینده است. برخلاف شاخص‌هایی که عملکرد سهام را نشان می‌دهند، VIX تنها انتظار بازار برای نوسانات ۲۸ روز آینده را می‌سنجد. برای سرمایه‌گذارانی که به دنبال مدیریت ریسک پرتفوی، سفته‌بازی (Speculation) بر روی نوسانات بازار، یا صرفاً درک اینکه نبض ترس در بورس جهانی چگونه می‌زند، تحلیل عمیق شاخص VIX یک ضرورت تخصصی و ضروری محسوب می‌شود.

شاخص اس‌اندپی ۵۰۰ VIX چیست؟ 

شاخص VIX که مخفف Volatility Index (شاخص نوسان‌پذیری) است، توسط بورس اوراق بهادار شیکاگو (CBOE) معرفی شده و عملکرد آن بر اساس مشتقات مالی (اوراق اختیار معامله یا آپشن) شاخص S&P 500 محاسبه می‌شود. به بیان ساده، VIX نشان‌دهنده انتظار بازار از میزان نوسان (حرکت بالا یا پایین) شاخص S&P 500 در یک دوره زمانی ۲۸ روزه است که با استفاده از قیمت‌های لحظه‌ای اوراق اختیار معامله محاسبه می‌شود. این شاخص به دلیل رابطه معکوس تاریخی‌اش با بازار سهام، نام مستعار شاخص ترس را به خود گرفته است؛ وقتی ترس و عدم قطعیت در بازار افزایش می‌یابد و S&P 500 سقوط می‌کند، VIX بالا می‌رود.

تاریخچه و تکامل از VIX اصلی تا متدولوژی مدرن

شاخص VIX اولین بار در سال ۱۹۹۳ توسط CBOE معرفی شد، اما در آن زمان بر اساس اوراق اختیار معامله شاخص S&P 100 محاسبه می‌شد. متدولوژی اصلی آن به سادگی، متوسط نوسان‌پذیری ضمنی اوراق اختیار معامله را نشان می‌داد. با این حال، در سال ۲۰۰۳، CBOE روش محاسبه VIX را به طور اساسی تغییر داد و آن را بر اساس اوراق اختیار معامله شاخص گسترده‌تر و معتبرتر یعنی S&P 500 بازبینی کرد. تغییر متدولوژی، VIX را به ابزاری قدرتمندتر تبدیل کرد. روش جدید، که از طیف وسیعی از قیمت‌های اختیار معامله (Call Options و Put Options) استفاده می‌کند، نوسان‌پذیری ضمنی (Implied Volatility) را با دقت بیشتری اندازه‌گیری می‌کند. این نوسان‌پذیری ضمنی، پیش‌بینی می‌شود که انحراف معیار سالانه حرکت S&P 500 را در ۲۸ روز آینده نشان دهد. این به‌روزرسانی، VIX را به معیار پیشرو جهانی برای سنجش ریسک سیستماتیک در بورس جهانی تبدیل کرد.

رابطه معکوس و فلسفه شاخص ترس

نکته‌ای که شاخص VIX را بسیار مشهور کرده، همبستگی معکوس (Inverse Correlation) قوی آن با شاخص S&P 500 است. در اکثر مواقع، وقتی S&P 500 در حال صعود آرام است (بازار گاوی)، VIX در سطوح پایین (معمولاً زیر ۲۰) باقی می‌ماند. این بدان معناست که بازار، آرامش و اطمینان را پیش‌بینی می‌کند. اما زمانی که یک رویداد غیرمنتظره (مانند بحران مالی، جنگ، یا نتایج سیاسی غیرمنتظره) رخ می‌دهد و بازار سهام با سرعت سقوط می‌کند، VIX به شدت افزایش می‌یابد و به سطوح بالا (مانند ۴۰ یا ۵۰ و حتی بالاتر) می‌رسد. این افزایش نشان‌دهنده تقاضای بالای معامله‌گران برای خرید اوراق اختیار فروش (Put Options) برای محافظت از دارایی‌های خود است. از آنجایی که خرید اختیار فروش نوعی پوشش ریسک (Hedge) در برابر سقوط است، قیمت بالای این اوراق نشان‌دهنده ترس بازار و انتظار برای نوسانات بزرگ است؛ از این رو، لقب شاخص ترس کاملاً منطقی به نظر می‌رسد. 

نحوه محاسبه و مفاهیم ریاضیاتی VIX

شاخص VIX برخلاف سایر شاخص‌های بورس که قیمت یا ارزش بازار سهام را جمع می‌زنند، بر اساس یک فرمول پیچیده و ریاضیاتی برای محاسبه نوسان‌پذیری ضمنی آتی عمل می‌کند. درک این متدولوژی برای تحلیلگران مالی ضروری است.

نوسان‌پذیری ضمنی (Implied Volatility) در مقابل نوسان‌پذیری تاریخی

بسیاری از سرمایه‌گذاران، نوسان‌پذیری ضمنی (IV) که VIX اندازه‌گیری می‌کند را با نوسان‌پذیری تاریخی (Historical Volatility) اشتباه می‌گیرند. نوسان‌پذیری تاریخی اندازه‌گیری می‌کند که قیمت یک دارایی در گذشته (به عنوان مثال، در ۳۰ روز گذشته) چقدر نوسان داشته است. اما نوسان‌پذیری ضمنی کاملاً به آینده‌نگری مربوط می‌شود. این نوسان‌پذیری، نه با استفاده از داده‌های گذشته، بلکه با استفاده از قیمت لحظه‌ای اوراق اختیار معامله (Options Premiums) محاسبه می‌شود. اگر حق بیمه اوراق اختیار معامله (به ویژه آن‌هایی که برای محافظت در برابر نوسانات شدید خریداری می‌شوند) بالا باشد، نشان می‌دهد که معامله‌گران انتظار نوسان بیشتری در آینده دارند، بنابراین VIX افزایش می‌یابد. VIX در واقع نتیجه معکوس‌گیری از مدل‌های قیمت‌گذاری آپشن مانند مدل "بلک شولز" است و به زبان ساده، میزان عدم اطمینان بازار را به زبان ریاضی بیان می‌کند.

فرآیند محاسبه VIX

محاسبه VIX شامل جمع‌آوری قیمت‌های لحظه‌ای طیف گسترده‌ای از اوراق اختیار معامله (Call و Put) S&P 500 است که تاریخ انقضای آن‌ها بین ۲۳ تا ۳۷ روز آینده است. هدف این است که یک مقدار نوسان‌پذیری ثابت برای ۲۸ روز به دست آید. فرمول مورد استفاده، این قیمت‌ها را در یک محیط بدون ریسک (نرخ بهره بدون ریسک) و با وزن‌دهی به فاصله قیمت اعتصاب (Strike Price) از قیمت فعلی، ترکیب می‌کند. مهم است که بدانیم VIX یک شاخص وزنی یا اندازه‌گیری شده بر اساس دلار نیست؛ این عدد به صورت درصد انحراف معیار سالانه بیان می‌شود. به عنوان مثال، اگر VIX عدد ۳۰ را نشان دهد، به این معنی است که بازار انتظار دارد S&P 500 در یک سال، حدود ۳۰٪ انحراف معیار داشته باشد. با این حال، با توجه به بازه ۲۸ روزه، این عدد به صورت روزانه تفسیر می‌شود و به سرمایه‌گذاران دیدی فوری از ریسک می‌دهد.

سطوح کلیدی VIX و کاربردهای آن در استراتژی‌های معاملاتی

سطوح مختلف شاخص VIX برای سرمایه‌گذاران، پیامدهای مهمی دارد و می‌توان از آن به عنوان یک ابزار استراتژیک برای زمان‌بندی بازار (Market Timing) و مدیریت ریسک استفاده کرد.

تفسیر سطوح VIX

سطوح شاخص VIX به طور کلی به سه دسته اصلی تقسیم می‌شود که هر کدام وضعیت روانی بازار را نشان می‌دهند.
سطوح پایین (زیر ۲۰)؛ این محدوده نشان‌دهنده آرامش و اطمینان نسبی در بازار سهام آمریکا است. وقتی VIX زیر ۱۵ یا ۱۰ قرار می‌گیرد، نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاران نگران نوسان بزرگ نیستند و احتمالاً در یک بازار گاوی (صعودی) قرار داریم. با این حال، سطوح بسیار پایین می‌تواند سیگنالی برای غفلت و خودشیفتگی بازار و پتانسیل برای یک غافلگیری ناگهانی نزولی باشد.
سطوح متوسط (۲۰ تا ۳۰)؛ این محدوده نشان‌دهنده احتیاط و عدم قطعیت است. ممکن است یک دوره اصلاحی (Correction) در بازار در جریان باشد یا رویدادهای کلان اقتصادی در پیش باشند که بازار نسبت به آن‌ها نگران است. این دوره اغلب برای مدیریت ریسک پرتفوی حیاتی است.
سطوح بالا (بالای ۳۰)؛ این محدوده به معنای وحشت، فروش گسترده و نوسانات شدید است. اوج‌گیری VIX به ۴۰، ۵۰ یا حتی ۸۰ (مانند سال ۲۰۰۸ یا ۲۰۲۰) نشان‌دهنده یک بحران مالی یا رویداد بزرگ غیرقابل پیش‌بینی است. از نظر تاریخی، سطوح بسیار بالا اغلب نشان‌دهنده نقطه تسلیم (Capitulation) بازار و در نتیجه، فرصت‌های خرید (Buying Opportunities) خوب برای سرمایه‌گذاران با دید بلندمدت است.

VIX به عنوان ابزار پوشش ریسک (Hedging)

اصلی‌ترین کاربرد شاخص VIX در بین معامله‌گران نهادی، استفاده از آن به عنوان یک ابزار پوشش ریسک (Hedge) است. از آنجایی که VIX تقریباً همیشه همبستگی معکوس با S&P 500 دارد، سرمایه‌گذاران می‌توانند با خرید قراردادهای آتی  VIX futures  یا ETFهای VIX، از دارایی‌های سهامی خود در برابر سقوط بازار محافظت کنند. اگر یک صندوق سرمایه‌گذاری دارای حجم زیادی سهام باشد و از سقوط ناگهانی بازار هراس داشته باشد، می‌تواند بخشی از سرمایه خود را به خرید مشتقات VIX تخصیص دهد. در صورت سقوط بازار و افزایش VIX، سود حاصل از ابزارهای VIX، زیان ناشی از سهام را جبران می‌کند. این استراتژی به مدیران پورتفولیو اجازه می‌دهد که در عین حال که در یک بازار گاوی سرمایه‌گذاری می‌کنند، ریسک سیستماتیک را نیز کنترل کنند و این امر VIX را به یک ابزار ضروری در بورس جهانی تبدیل کرده است.

VIX و صنعت بازی

اگرچه به نظر می‌رسد شاخص VIX (که ترس را می‌سنجد) با صنعت بازی (Gaming Industry) (که بر رشد و نوآوری تمرکز دارد) ارتباط مستقیمی ندارد، اما در حقیقت، عملکرد VIX نشان‌دهنده شرایط کلانی است که ریسک‌پذیری در حوزه‌های رشد مانند فناوری و بازی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

VIX، ترس کلان و تأثیر بر سهام فناوری و بازی

شرکت‌های فعال در صنعت بازی و بورس (مانند ناشران بزرگ و تولیدکنندگان سخت‌افزار) عموماً در شاخص‌هایی مانند نزدک ۱۰۰ یا S&P 500 حضور دارند و به دلیل ماهیت رشد محور خود، دارای بتا (Beta) بالاتر و نوسان‌پذیری بیشتری نسبت به سهام‌های سنتی هستند. وقتی VIX به شدت افزایش می‌یابد، نشان‌دهنده ترس عمومی و عدم تمایل سرمایه‌گذاران به ریسک است. در این شرایط، سرمایه‌گذاران نهادی، سهام‌های پرریسک و با بتای بالا، از جمله سهام‌های فناوری و بازی، را به سرعت می‌فروشند تا نقدینگی خود را افزایش دهند. بنابراین، افزایش شدید VIX به طور غیرمستقیم به معنی کاهش شدیدتر قیمت سهام شرکت‌های بازی در مقایسه با سایر صنایع است. این همبستگی غیرمستقیم نشان می‌دهد که سلامت کلی بازار (که توسط VIX اندازه‌گیری می‌شود) تأثیر عمیقی بر بخش‌های پررونق دارد.

سیگنال نقدینگی و سرمایه‌گذاری در فناوری‌های جدید

VIX همچنین می‌تواند به عنوان یک سیگنال مهم برای نقدینگی (Liquidity) در بازار تلقی شود. در شرایطی که VIX بسیار پایین است و آرامش حاکم است، پول ارزان (Liquidity) به وفور در دسترس است. این شرایط برای شرکت‌های فناوری و بازی که برای نوآوری و توسعه زیرساخت‌ها به سرمایه‌گذاری‌های جسورانه و استقراض وابسته هستند، ایده‌آل است. اما وقتی VIX بالا می‌رود، نقدینگی در بازار کاهش می‌یابد و هزینه سرمایه افزایش می‌یابد. این موضوع می‌تواند به طور مستقیم بر توانایی شرکت‌های کوچک و متوسط صنعت بازی برای تأمین مالی پروژه‌های توسعه‌ای جدید یا ادغام و اکتساب‌ها (M&A) تأثیر بگذارد. بنابراین، تحلیلگران حوزه فناوری از VIX برای سنجش پتانسیل کلی سرمایه‌گذاری در بورس و نقدینگی موجود در بازار استفاده می‌کنند.

چالش‌ها و محدودیت‌های سرمایه‌گذاری مستقیم در VIX

با وجود جذابیت شاخص VIX به عنوان یک ابزار ضدچرخه‌ای، سرمایه‌گذاری مستقیم در آن از طریق ابزارهای مالی مرتبط، ریسک‌ها و پیچیدگی‌های خاصی دارد که آن را برای اکثر سرمایه‌گذاران خرد نامناسب می‌سازد.

VIX یک شاخص قابل معامله (Tradeable) نیست

اولین نکته‌ای که باید در مورد VIX درک شود، این است که VIX یک دارایی قابل معامله نیست. شما نمی‌توانید مستقیماً خود شاخص را بخرید. برای سرمایه‌گذاری در VIX باید از ابزارهای مشتقه مانند قراردادهای آتی VIX (VIX Futures) یا صندوق‌های قابل معامله در بورس (ETFs) و ETNها استفاده کرد که عملکرد VIX را ردیابی می‌کنند. این ابزارها پیچیدگی‌های خاص خود را دارند. قراردادهای آتی VIX، قیمت مورد انتظار VIX در آینده را نشان می‌دهند و اغلب با مفهومی به نام Conngango (شرایطی که قیمت آتی بالاتر از قیمت لحظه‌ای است) مواجه هستند. این امر باعث می‌شود که صندوق‌هایی که قراردادهای آتی VIX را در پرتفوی خود دارند، به طور مداوم با زیان‌های ناشی از رول کردن (Rolling) قراردادها مواجه شوند، مگر اینکه VIX برای مدت کوتاهی به شدت افزایش یابد. در نتیجه، سرمایه‌گذاری مستقیم در این ابزارها برای یک دوره زمانی طولانی تقریباً همیشه منجر به زیان می‌شود.

میانگین بازگشت (Mean Reversion) و ذات نوسان‌پذیری

VIX دارای یک ویژگی ذاتی به نام میانگین بازگشت (Mean Reversion) است. این بدان معنی است که این شاخص تمایل دارد که همیشه به سمت میانگین تاریخی خود (که اغلب در محدوده ۱۵ تا ۲۰ است) بازگردد. برخلاف شاخص‌هایی مانند S&P 500 که می‌توانند به طور نامحدود رشد کنند، VIX نمی‌تواند برای مدت طولانی در سطوح بالا باقی بماند. وقتی VIX به سطوح بالا می‌رسد (وحشت)، به سرعت پس از بازگشت آرامش به بازار سقوط می‌کند. وقتی نیز به سطوح بسیار پایین می‌رسد (غفلت)، بازار اصلاح می‌شود و VIX افزایش می‌یابد. این تمایل به بازگشت به میانگین، سفته‌بازی بر روی حرکت‌های بلندمدت VIX را بسیار دشوار و پرریسک می‌کند و آن را بیشتر به یک ابزار برای معاملات کوتاه‌مدت یا پوشش ریسک آنی تبدیل کرده است.

نتیجه‌گیری

شاخص S&P 500 VIX فراتر از یک شاخص ترس هیجانی است؛ این یک ابزار پیچیده و ریاضیاتی برای اندازه‌گیری نوسان‌پذیری ضمنی ۲۸ روز آینده شاخص S&P 500 است. با داشتن یک همبستگی معکوس تاریخی با بازار سهام، VIX به مهم‌ترین معیار برای سنجش ریسک سیستماتیک و عدم قطعیت در بورس جهانی تبدیل شده است. از سطوح پایین (آرامش) تا سطوح بالا (وحشت)، VIX سیگنال‌های کلیدی را برای مدیریت ریسک پرتفوی و زمان‌بندی بازار (Market Timing) فراهم می‌کند. اگرچه سرمایه‌گذاری مستقیم در ابزارهای مرتبط با VIX به دلیل ویژگی میانگین بازگشت و زیان‌های ناشی از Conngango در قراردادهای آتی، برای اکثر سرمایه‌گذاران خرد توصیه نمی‌شود، اما تحلیل و رصد دائمی آن، یک عنصر حیاتی در استراتژی‌های معاملاتی حرفه‌ای است. در نهایت، درک اینکه VIX چگونه می‌تپد، درک واقعی از نبض ترس، ریسک و فرصت‌های پنهان در هر بخش از بازار، از جمله صنعت بازی و فناوری را به همراه دارد.