مقدمه

آیا تا به حال به این موضوع فکر کرده‌اید که چگونه یک ایده ساده دانشجویی در خوابگاه دانشگاه هاروارد، توانست در کمتر از دو دهه ساختار ارتباطات انسانی در سراسر کره زمین را دگرگون کند؟ زمانی که صحبت از نفوذ تکنولوژی در زندگی روزمره می‌شود، کمتر نامی می‌تواند با قدرتی که شرکت Meta Platforms در اختیار دارد، برابری کند. بر اساس آمارهای منتشر شده در سال 2023، بیش از 3.8 میلیارد نفر در جهان حداقل از یکی از محصولات این شرکت به صورت ماهانه استفاده می‌کنند؛ این یعنی تقریباً نیمی از جمعیت سیاره زمین. این شرکت که پیش‌تر با نام فیس‌بوک شناخته می‌شد، اکنون تنها یک شبکه اجتماعی نیست، بلکه یک غول تکنولوژی است که مرزهای واقعیت فیزیکی و دیجیتالی را از طریق مفهوم "متاورس" در هم می‌آمیزد. تغییر نام بحث‌برانگیز این شرکت در سال 2021، نه یک بازسازی ساده برند، بلکه نشان‌دهنده تغییر جهت استراتژیک اینترنت به سمت فضاهای سه بعدی و تعاملات فراگیر بود. در این مقاله قصد داریم کالبدشکافی دقیقی از این امپراتوری دیجیتال داشته باشیم و از ریشه‌های شکل‌گیری آن تا جاه‌طلبی‌های آینده‌نگرانه‌اش را بررسی کنیم.

آشنایی با شرکت متا

شرکت متا (Meta Platforms, Inc) که دفتر مرکزی آن در منلو پارک کالیفرنیا واقع شده است، یکی از پنج شرکت بزرگ تکنولوژی در ایالات متحده محسوب می‌شود که اغلب با نام "Big Five" شناخته می‌شوند. این شرکت مادر، مالکیت پلتفرم‌های عظیمی همچون فیس‌بوک، اینستاگرام، واتس‌اپ و تردز را در اختیار دارد. اما هویت جدید متا فراتر از مالکیت رسانه‌های اجتماعی است. فلسفه وجودی متا بر اساس ایجاد اتصال میان انسان‌ها بنا شده، اما این بار نه فقط از طریق متن و تصویر در صفحات تخت موبایل، بلکه از طریق حضور در فضاهای مجازی و واقعیت افزوده. مارک زاکربرگ، مدیرعامل متا، این شرکت را به عنوان معمار نسل بعدی اینترنت معرفی می‌کند، جایی که "حضور" (Presence) عنصر کلیدی آن است.

ساختار تجاری و مدل درآمدی

مدل کسب‌وکارهای شرکت متا همچنان به شدت به تبلیغات دیجیتال وابسته است. با وجود سرمایه‌گذاری‌های کلان در سخت‌افزار و نرم‌افزارهای واقعیت مجازی، بخش اعظم درآمد متا (بیش از 97 درصد در سال‌های اخیر) از طریق نمایش تبلیغات هدفمند به کاربران در خانواده اپلیکیشن‌هایش (Family of Apps) تأمین می‌شود. این شرکت با بهره‌گیری از الگوریتم‌های پیشرفته هوش مصنوعی و تحلیل کلان‌داده‌ها (Big Data)، دقیق‌ترین سیستم هدف‌گیری تبلیغاتی در جهان را ایجاد کرده است. این سیستم به کسب‌وکارهای کوچک و بزرگ اجازه می‌دهد تا با دقتی بی‌نظیر، مخاطبان خود را پیدا کنند. با این حال، متا در حال متنوع‌سازی جریان‌های درآمدی خود است و فروش سخت‌افزارهایی مانند هدست‌های Quest و همکاری با برندهایی نظیر Ray-Ban برای عینک‌های هوشمند، بخش رو به رشدی از استراتژی مالی آن‌ها را تشکیل می‌دهد.

بخش Reality Labs و آینده‌نگری

یکی از مهم‌ترین زیرمجموعه‌های شرکت متا، واحد "Reality Labs" است. این بخش مسئولیت تحقیق و توسعه در زمینه‌های واقعیت مجازی (VR) و واقعیت افزوده (AR) را بر عهده دارد. متا سالانه میلیاردها دلار (برای مثال بیش از 13 میلیارد دلار در سال 2022) در این بخش زیان‌ده سرمایه‌گذاری می‌کند، زیرا معتقد است که پلتفرم محاسباتی بعدی پس از موبایل، عینک‌ها و هدست‌های هوشمند خواهند بود. این بخش روی پروژه‌های بلندپروازانه‌ای مانند رابط‌های عصبی (Neural Interfaces) کار می‌کند که امکان کنترل دستگاه‌ها با سیگنال‌های مغزی را فراهم می‌آورند. هدف نهایی Reality Labs، ساخت زیرساخت‌های لازم برای متاورس است؛ دنیایی که در آن محدودیت‌های فیزیکی برای کار، بازی و ارتباطات از بین می‌رود.

جایگاه متا در هوش مصنوعی (AI)

علاوه بر متاورس، متا یکی از پیشگامان اصلی در حوزه هوش مصنوعی است. برخلاف شرکت‌هایی که مدل‌های خود را بسته نگه می‌دارند، متا رویکرد متن‌باز (Open Source) را در بسیاری از پروژه‌های AI خود در پیش گرفته است. مدل زبانی Llama که توسط متا توسعه یافته، یکی از قدرتمندترین مدل‌های زبانی جهان است که به صورت رایگان در اختیار محققان قرار گرفته است. هوش مصنوعی در متا نه تنها برای توسعه چت‌بات‌ها، بلکه برای بهبود الگوریتم‌های پیشنهاد محتوا در اینستاگرام و فیس‌بوک، تشخیص محتوای آسیب‌رسان و بهینه‌سازی سیستم‌های تبلیغاتی مورد استفاده قرار می‌گیرد. سرمایه‌گذاری سنگین متا روی زیرساخت‌های پردازشی و دیتاسنترهای مجهز به چیپ‌های پیشرفته، نشان از عزم این شرکت برای رهبری در عصر هوش مصنوعی دارد.

تاریخچه شرکت متا

داستان شکل‌گیری و تکامل شرکت متا، یکی از جذاب‌ترین و پرفراز و نشیب‌ترین داستان‌های دره سیلیکون (Silicon Valley) است. این شرکت که حیات خود را به عنوان یک پروژه کوچک دانشجویی آغاز کرد، مسیری را طی نمود که در آن با خرید رقبای بالقوه، غلبه بر چالش‌های قانونی و تغییر مداوم استراتژی، به جایگاه فعلی خود رسید. تاریخچه متا را می‌توان به چند دوره کلیدی تقسیم کرد که هر کدام تأثیر عمیقی بر دنیای اینترنت گذاشته‌اند. درک این تاریخچه به ما کمک می‌کند تا بفهمیم چرا و چگونه این شرکت چنین قدرتی در شکل‌دهی به افکار عمومی و اقتصاد دیجیتال پیدا کرده است.

دوران فیس‌بوک و تسخیر دانشگاه‌ها (2004 تا 2006)

همه چیز در فوریه 2004 و در اتاق خوابگاه کرکلند هاوس دانشگاه هاروارد آغاز شد. وب‌سایتی با نام "TheFacebook" با هدف ایجاد شبکه ارتباطی بین دانشجویان هاروارد راه‌اندازی شد. در کمتر از 24 ساعت، بیش از 1200 دانشجو در آن ثبت‌نام کردند. محبوبیت این پلتفرم به حدی بود که به سرعت به سایر دانشگاه‌های ایوی لیگ (Ivy League) و سپس تمام دانشگاه‌های آمریکا و کانادا گسترش یافت. در سال 2005، شرکت نام دامنه Facebook.com را به قیمت 200 هزار دلار خریداری کرد و پیشوند "The" را حذف نمود. این دوران، دوران رشد ارگانیک و ویروسی بود که در آن فیس‌بوک توانست بدون تبلیغات گسترده و تنها با تکیه بر نیاز ذاتی انسان‌ها به ارتباط اجتماعی، پایگاه کاربری خود را مستحکم کند.

عصر خریدها و تثبیت قدرت (2012 تا 2014)

یکی از هوشندانه‌ترین استراتژی‌های تاریخ تکنولوژی، خریدهای استراتژیک فیس‌بوک در این دوره بود. در سال 2012، مارک زاکربرگ در اقدامی که بسیاری آن را دیوانگی می‌دانستند، اپلیکیشن اشتراک‌گذاری عکس اینستاگرام را که تنها 13 کارمند داشت، به مبلغ 1 میلیارد دلار خریداری کرد. اینستاگرام در آن زمان درآمدی نداشت، اما زاکربرگ پتانسیل انتقال کاربران از دسکتاپ به موبایل را در آن دید. دو سال بعد، در سال 2014، فیس‌بوک با پرداخت مبلغ سرسام‌آور 19 میلیارد دلار، پیام‌رسان واتس‌اپ را تصاحب کرد. این خریدها نه تنها رقبای بالقوه را حذف کرد، بلکه اکوسیستم متا را به گونه‌ای گسترش داد که امروزه تصور زندگی دیجیتال بدون آن‌ها دشوار است. در همین سال، خرید شرکت Oculus VR به مبلغ 2 میلیارد دلار نیز انجام شد که اولین نشانه از علاقه زاکربرگ به واقعیت مجازی بود.

بحران‌ها و تغییر نام به متا (2018 تا 2021)

سال‌های منتهی به 2021 برای این شرکت بسیار پرتلاطم بود. رسوایی‌های مربوط به حریم خصوصی و فشارهای سیاسی به اوج خود رسیده بود. در عین حال، تیک‌تاک به عنوان یک رقیب جدی ظهور کرده بود و اپل با تغییر سیاست‌های حریم خصوصی خود در iOS، ضربه مهلکی به سیستم تبلیغاتی فیس‌بوک زد. در اکتبر 2021، طی رویداد Connect، مارک زاکربرگ اعلام کرد که نام شرکت مادر از فیس‌بوک به "Meta" تغییر می‌کند. این تغییر برند، نمادین و استراتژیک بود؛ پیامی به جهان که این شرکت دیگر نمی‌خواهد تنها با یک شبکه اجتماعی پرحاشیه شناخته شود، بلکه می‌خواهد خالق پلتفرم بعدی محاسباتی جهان یعنی متاورس باشد. لوگوی جدید (نماد بی‌نهایت) جایگزین لایک آبی معروف شد و فصل جدیدی در تاریخ این غول فناوری آغاز گردید.

بنیان گذاران شرکت متا

اگرچه چهره عمومی و تصمیم‌گیرنده نهایی متا همواره مارک زاکربرگ بوده است، اما تأسیس این شرکت حاصل کار گروهی از دانشجویان با استعداد و جاه‌طلب بود که هر کدام نقش متفاوتی در روزهای اولیه ایفا کردند. روابط میان این بنیان‌گذاران همواره صلح‌آمیز نبود و درگیری‌های حقوقی میان آن‌ها حتی سوژه فیلم سینمایی "شبکه اجتماعی" نیز شد. شناخت این افراد به درک بهتر DNA اولیه شرکت کمک می‌کند. این گروه جوان توانستند با ترکیب مهارت‌های برنامه‌نویسی، بینش اقتصادی و طراحی گرافیک، محصولی را خلق کنند که جهان را تغییر داد.

مارک زاکربرگ (Mark Zuckerberg)

مارک الیوت زاکربرگ، متولد 1984، مغز متفکر و رهبر بلامنازع شرکت از روز اول تاکنون بوده است. او که تحصیل در رشته علوم کامپیوتر و روانشناسی در هاروارد را رها کرد، دیدگاهی بلندمدت نسبت به اتصال جهانی داشت. زاکربرگ به دلیل تمرکز بی‌رحمانه بر رشد و توانایی‌اش در پیش‌بینی روندهای تکنولوژی (مانند گذار به موبایل و سپس ویدیو) شناخته می‌شود. او دارای ساختار سهام ویژه‌ای در متا است که به او حق رأی اکثریت را می‌دهد؛ به این معنی که حتی اگر سهامداران دیگر مخالف تصمیمات او باشند (مانند سرمایه‌گذاری سنگین در متاورس)، او قدرت مطلق برای اجرای تصمیماتش را دارد.

ادواردو ساورین (Eduardo Saverin)

ادواردو ساورین، اولین مدیر مالی فیس‌بوک و هم‌اتاقی زاکربرگ در هاروارد بود. او سرمایه اولیه لازم برای سرورها و راه‌اندازی سایت (حدود 15 هزار دلار در ابتدا) را تأمین کرد. ساورین مسئولیت جنبه‌های تجاری و قانونی شرکت را در روزهای نخست بر عهده داشت. با این حال، اختلاف نظر او با زاکربرگ بر سر تأمین مالی و سهام منجر به شکایت‌های حقوقی پیچیده‌ای شد که در نهایت با توافقی خارج از دادگاه به پایان رسید. نام او مجدداً به عنوان هم‌بنیان‌گذار در سایت درج شد و او اکنون یک سرمایه‌گذار میلیاردر در حوزه تکنولوژی است که در سنگاپور اقامت دارد.

داستین موسکوویتز و کریس هیوز (Dustin Moskovitz & Chris Hughes)

داستین موسکوویتز، یکی دیگر از هم‌اتاقی‌های زاکربرگ، اولین مدیر ارشد تکنولوژی (CTO) شرکت بود. او نقشی حیاتی در بازنویسی کدهای اولیه و گسترش سایت به سایر دانشگاه‌ها ایفا کرد. موسکوویتز به عنوان یک برنامه‌نویس نابغه شناخته می‌شد که شب‌های بسیاری را بیدار می‌ماند تا زیرساخت فنی سایت را سرپا نگه دارد. کریس هیوز نیز نقش سخنگوی غیررسمی و مسئول تجربه کاربری را داشت. او بر جنبه‌های روانشناختی و کاربری سایت تمرکز داشت و پیشنهادهای کلیدی برای ویژگی‌های محصول ارائه می‌داد. هر دو نفر بعدها شرکت را ترک کردند تا پروژه‌های شخصی خود را دنبال کنند، اما نقش آن‌ها در تثبیت پایه‌های اولیه متا انکارناپذیر است.

پروژه‌ها و محصولات شرکت متا

اکوسیستم محصولات متا بسیار فراتر از یک اپلیکیشن آبی رنگ است. این شرکت مجموعه‌ای از قدرتمندترین ابزارهای ارتباطی تاریخ بشر را در اختیار دارد که به "Family of Apps" معروف هستند. علاوه بر نرم‌افزار، متا در سال‌های اخیر به یک بازیگر جدی در حوزه سخت‌افزار نیز تبدیل شده است. استراتژی محصولی متا بر اساس ایجاد "اثر شبکه‌ای" (Network Effect) استوار است؛ به این معنی که هرچه کاربران بیشتری از این محصولات استفاده کنند، ارزش آن‌ها برای سایر کاربران و کسب‌وکارها بیشتر می‌شود. یکپارچگی میان این محصولات (مانند امکان ارسال پیام بین اینستاگرام و فیس‌بوک) یکی از نقاط قوت اصلی این شرکت است.

فیس‌بوک و مسنجر (Facebook & Messenger)

فیس‌بوک به عنوان محصول هسته‌ای، همچنان پرکاربرترین شبکه اجتماعی جهان با بیش از 3 میلیارد کاربر فعال ماهانه است. این پلتفرم تکامل یافته و اکنون شامل بخش‌هایی مانند Marketplace (برای خرید و فروش کالا)، Groups (که جوامع قدرتمندی را شکل داده است) و Watch (بخش ویدیویی) می‌شود. مسنجر نیز که در سال 2011 از اپلیکیشن اصلی جدا شد، یکی از ابزارهای اصلی ارتباطی در آمریکای شمالی و اروپاست. متا در حال ادغام زیرساخت‌های پیام‌رسانی مسنجر با سایر پلتفرم‌هایش است تا تجربه‌ای یکپارچه را ارائه دهد. گروه‌های فیس‌بوک به تنهایی برای بسیاری از کاربران دلیل اصلی ماندن در این پلتفرم هستند، چرا که فضایی برای تعاملات تخصصی و محلی فراهم می‌کنند.

اینستاگرام (Instagram)

اینستاگرام جواهر تاج امپراتوری متا محسوب می‌شود. این پلتفرم که بر پایه محتوای بصری بنا شده، موتور اصلی جذب مخاطبان جوان و درآمدهای تبلیغاتی متا است. ویژگی‌هایی مانند Stories (که از اسنپ‌چت الهام گرفته شد) و Reels (پاسخی به تیک‌تاک) باعث شده‌اند که کاربران روزانه زمان زیادی را در این اپلیکیشن سپری کنند. اینستاگرام همچنین به قطب اصلی اقتصاد اینفلوئنسری (Influencer Economy) و تجارت اجتماعی تبدیل شده است، جایی که کاربران می‌توانند مستقیماً از طریق پست‌ها خرید کنند. الگوریتم اکتشاف (Explore) اینستاگرام یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های پیشنهاد محتوا در جهان است که کاربران را ساعت‌ها درگیر نگه می‌دارد.

واتس‌اپ (WhatsApp)

واتس‌اپ با بیش از 2 میلیارد کاربر، محبوب‌ترین پیام‌رسان در جهان (به‌ویژه در اروپا، آمریکای جنوبی و هند) است. برخلاف فیس‌بوک و اینستاگرام، واتس‌اپ تا مدت‌ها درآمدزایی مستقیمی نداشت، اما متا با معرفی WhatsApp Business API اکنون در حال درآمدزایی از طریق ارائه خدمات به شرکت‌ها برای ارتباط با مشتریان است. رمزنگاری سرتاسری (End-to-End Encryption) ویژگی کلیدی این پلتفرم است که امنیت مکالمات را تضمین می‌کند. متا در تلاش است تا واتس‌اپ را به یک "سوپر اپلیکیشن" تبدیل کند که کاربران بتوانند در آن علاوه بر چت، کارهایی مثل پرداخت‌های مالی و خرید بلیت را نیز انجام دهند.

سخت‌افزارهای Reality Labs (Meta Quest & Ray-Ban Stories)

در بخش سخت‌افزار، سری هدست‌های واقعیت مجازی Meta Quest (مانند Quest 2 و Quest 3) پرفروش‌ترین هدست‌های VR در جهان هستند. این دستگاه‌ها به کاربران اجازه می‌دهند بازی کنند، ورزش کنند و در فضاهای کاری مجازی حضور یابند. متا با یارانه دادن به قیمت این سخت‌افزارها، سعی در اشباع بازار و ایجاد استاندارد دارد. همچنین عینک‌های هوشمند Ray-Ban Meta که با همکاری شرکت EssilorLuxottica ساخته شده‌اند، قابلیت‌هایی نظیر پخش موسیقی، عکاسی و تعامل صوتی با هوش مصنوعی متا را دارا هستند.

چالش ها و حواشی شرکت متا

هیچ شرکت تکنولوژی به اندازه متا با چالش‌های اخلاقی، قانونی و اجتماعی روبرو نبوده است. مقیاس عظیم عملیات این شرکت باعث شده که هر تصمیم کوچک در الگوریتم‌های آن، تأثیرات عظیمی بر جوامع انسانی بگذارد. "با قدرت زیاد، مسئولیت زیاد می‌آید" و متا بارها متهم شده که مسئولیت کافی در قبال قدرتش نپذیرفته است. این چالش‌ها از دادگاه‌های کنگره آمریکا تا جریمه‌های سنگین اتحادیه اروپا گسترده است. این حواشی نه تنها بر شهرت برند تأثیر گذاشته، بلکه باعث تغییرات بنیادین در ساختار داخلی و سیاست‌های حریم خصوصی شرکت نیز شده است.

رسوایی کمبریج آنالیتیکا (Cambridge Analytica)

شاید بزرگترین بحران تاریخ متا، رسوایی کمبریج آنالیتیکا در سال 2018 بود. فاش شد که اطلاعات شخصی بیش از 87 میلیون کاربر فیس‌بوک بدون رضایت آن‌ها استخراج شده و برای تأثیرگذاری بر انتخابات ریاست جمهوری سال 2016 آمریکا مورد استفاده قرار گرفته است. این رویداد منجر به ایجاد جنبش DeleteFacebook# و کاهش اعتماد عمومی به این پلتفرم شد. مارک زاکربرگ مجبور شد ساعت‌ها در برابر کنگره آمریکا شهادت دهد. این رسوایی نقطه عطفی بود که باعث شد قوانین سخت‌گیرانه‌تری مانند GDPR در اروپا و تغییرات اساسی در دسترسی توسعه‌دهندگان به داده‌های کاربران اعمال شود.

اتهامات انحصارطلبی و دادگاه‌های آنتی‌تراست

کمیسیون تجارت فدرال آمریکا (FTC) و نهادهای نظارتی اتحادیه اروپا بارها متا را به رفتارهای ضدرقابتی متهم کرده‌اند. استدلال اصلی این است که متا با خرید رقبای نوظهور (مانند اینستاگرام و واتس‌اپ) به جای رقابت با آن‌ها، نوآوری را در بازار خفه کرده و یک انحصار (Monopoly) در شبکه‌های اجتماعی ایجاد کرده است. پرونده‌های حقوقی متعددی با هدف تجزیه شرکت و جدا کردن اینستاگرام و واتس‌اپ از بدنه اصلی متا در جریان بوده است. اگرچه متا تاکنون توانسته از تجزیه شدن فرار کند، اما این فشارها مانع از خریدهای بزرگ جدید توسط این شرکت شده است.

تأثیرات بر سلامت روان و الگوریتم‌های اعتیادآور

انتشار اسنادی معروف به "Facebook Papers" توسط افشاگر داخلی، فرانسیس هوگن، نشان داد که متا از تحقیقات داخلی خود آگاه بوده که نشان می‌داد اینستاگرام برای سلامت روان نوجوانان (به‌ویژه دختران نوجوان) مضر است، اما اقدام مؤثری برای رفع آن انجام نداده است. الگوریتم‌های متا طوری طراحی شده‌اند که با تحریک احساسات (اغلب احساسات منفی یا خشم)، تعامل کاربر را به حداکثر برسانند. این موضوع باعث انتقادات شدید روانشناسان و والدین در سراسر جهان شده است. متا در پاسخ، ابزارهایی برای نظارت والدین و مدیریت زمان معرفی کرده است، اما منتقدان معتقدند این اقدامات کافی نیست و هسته اصلی مدل تجاری باید اصلاح شود.

قمار پرهزینه بر سر متاورس

تغییر تمرکز به سمت متاورس، یک چالش مالی و استراتژیک بزرگ برای متا ایجاد کرده است. سرمایه‌گذاران وال‌استریت بارها نسبت به هزینه‌های سرسام‌آور بخش Reality Labs ابراز نگرانی کرده‌اند. در سال 2022، سهام متا بیش از 60 درصد ارزش خود را از دست داد (هرچند بعداً بخش زیادی از آن را در 2023 و 2024 بازیابی کرد). منتقدان می‌گویند که تکنولوژی متاورس هنوز خام است و گرافیک پلتفرم Horizon Worlds (دنیای مجازی متا) مورد تمسخر کاربران قرار گرفته است. زاکربرگ اصرار دارد که این یک سرمایه‌گذاری 10 ساله است، اما حفظ تعادل بین سودآوری فعلی و ساختن آینده‌ای نامعلوم، بزرگترین چالش مدیریتی او محسوب می‌شود.

نتیجه‌گیری

شرکت متا پلتفرمز، پدیده‌ای فراتر از یک شرکت تجاری است؛ این کمپانی نمادی از عصر اطلاعات و قدرت داده‌ها در قرن بیست و یکم است. از آغاز فروتنانه در خوابگاه دانشگاه تا تبدیل شدن به غولی با ارزش بازار تریلیون دلاری، متا همواره در خط مقدم نوآوری و البته جنجال بوده است. این شرکت با در اختیار داشتن زیرساخت‌های اصلی ارتباطات اجتماعی جهان (فیس‌بوک، واتس‌اپ، اینستاگرام)، قدرتی بی‌بدیل در شکل‌دهی به افکار عمومی، فرهنگ و تجارت دارد.
مسیر پیش روی متا هموار نیست. این شرکت در یک جنگ چند جبهه‌ای درگیر است: رقابت با تیک‌تاک برای جلب توجه نسل زد (Gen Z)، نبرد با اپل بر سر حریم خصوصی و درآمد تبلیغاتی، مواجهه با نهادهای نظارتی دولتی، و چالش فنی عظیم برای ساخت متاورس. موفقیت یا شکست قمار بزرگ مارک زاکربرگ بر روی واقعیت مجازی و هوش مصنوعی، نه تنها سرنوشت این شرکت، بلکه آینده تعاملات دیجیتال بشر را تعیین خواهد کرد. اگر متا موفق شود، ما در آینده‌ای زندگی خواهیم کرد که مرز بین آنلاین و آفلاین محو شده است؛ و اگر شکست بخورد، درس‌های بزرگی درباره محدودیت‌های انحصار و تکنولوژی بر جای خواهد گذاشت. آنچه قطعی است، این است که متا همچنان یکی از تأثیرگذارترین بازیگران صحنه جهانی باقی خواهد ماند و هر حرکت آن، موجی را در سراسر دهکده جهانی ایجاد خواهد کرد.