مقدمه

آیا می‌دانستید که هزینه‌ی متوسط شهریه یک سال تحصیل در بسیاری از دانشگاه‌های برتر آمریکا می‌تواند از ۵۰ هزار دلار فراتر رود، در حالی که همان محتواهای درسی و علمی، توسط همان اساتید، اغلب به صورت رایگان یا با هزینه‌ای ناچیز در پلتفرم‌هایی مانند کورسرا (Coursera) در دسترس عموم مردم جهان قرار می‌گیرد؟ این تفاوت عظیم در دسترسی و هزینه، جوهره انقلاب آموزش آنلاین (Online Education) است. کورسرا، فراتر از یک وب‌سایت ساده برای ویدئوهای آموزشی، یک پلتفرم MOOC (دوره‌های آنلاین باز انبوه) است که با شکستن موانع جغرافیایی و مالی، دموکراتیزه کردن آموزش عالی را به واقعیتی جهانی تبدیل کرده است. این شرکت، اکنون به عنوان یک شریک استراتژیک برای بیش از ۳۰۰ دانشگاه برتر و شرکت‌های بزرگ فناوری، نقش حیاتی در تربیت نیروی کار مورد نیاز اقتصاد دیجیتال ایفا می‌کند.
کورسرا (Coursera Inc) که در بورس نزدک با نماد COUR معامله می‌شود، یک نیروی محرکه در یادگیری مادام‌العمر است. این شرکت توانسته است با ارائه گواهینامه‌های شغلی حرفه‌ای (Professional Certificates) که مستقیماً توسط شرکت‌هایی مانند گوگل و مایکروسافت طراحی شده‌اند، شکاف میان تحصیلات آکادمیک و مهارت‌های مورد نیاز بازار کار را پر کند. این مقاله، کاوشی عمیق و جامع است در معرفی شرکت کورسرا، تاریخچه آن توسط دو استاد برجسته دانشگاه استنفورد، مدل کسب‌وکار چندوجهی آن که بخش‌های مصرف‌کننده، سازمانی و دولتی را شامل می‌شود، پروژه‌ها و محصولات کلیدی آن که از دوره‌های تک‌واحدی تا مدارک کامل کارشناسی ارشد را در بر می‌گیرد، و چالش‌های بزرگی که این پلتفرم در مواجهه با حفظ نرخ بالای تکمیل دوره، رقابت شدید با سایر پلتفرم‌ها و اثبات اعتبار مدارک آنلاین با آن‌ها روبرو است.

 

آشنایی با شرکت کورسرا

شرکت کورسرا (Coursera Inc) یک شرکت فناوری آموزشی (EdTech) جهانی است که در زمینه ارائه آموزش آنلاین و دسترسی آزاد به دوره‌های دانشگاهی و حرفه‌ای فعالیت می‌کند. این پلتفرم با همکاری دانشگاه‌ها و شرکت‌های پیشرو، محتوای آموزشی را به صورت دوره‌های آنلاین باز انبوه (MOOCs) به میلیون‌ها کاربر در سراسر جهان ارائه می‌دهد.
 

ماهیت و مدل پلتفرم MOOC

کورسرا یکی از پیشگامان جنبش MOOC (Massive Open Online Courses) بود و هسته عملیاتی آن بر این مدل متمرکز است:
محتوای آکادمیک معتبر: بر خلاف بسیاری از پلتفرم‌های آموزش آنلاین که محتوای آن‌ها توسط افراد یا مؤسسات کوچک‌تر تولید می‌شود، کورسرا به طور انحصاری با دانشگاه‌های درجه یک (Tier-One Universities) مانند استنفورد، ییل، و ام.آی.تی، و همچنین شرکت‌های پیشرو مانند گوگل و متا همکاری می‌کند. این شراکت، اعتبار آکادمیک و شغلی محتوای آن را تضمین می‌کند.
ساختار یادگیری انعطاف‌پذیر: دوره‌های کورسرا، که معمولاً به صورت ویدئوهای سخنرانی، تکالیف عملی، و پروژه‌های مورد داوری همتا (Peer-Reviewed Assignments) ارائه می‌شوند، به کاربران اجازه می‌دهند تا با سرعت و زمان‌بندی خودشان (Self-Paced Learning) مطالعه کنند. این انعطاف‌پذیری برای یادگیرندگان مادام‌العمر و افراد شاغل بسیار حیاتی است.
مدل درآمدی و گواهینامه‌ها: در حالی که تماشای محتوای بسیاری از دوره‌ها (به صورت Auditing) رایگان است، کاربران برای دریافت گواهینامه‌های رسمی (Certificates)، دسترسی به تکالیف نمره‌دهی شده و پروژه‌های عملی، باید هزینه اشتراک یا هزینه واحد دوره را پرداخت کنند. این مدل، دسترسی گسترده را با یک استراتژی درآمدزایی پایدار ترکیب می‌کند.
 

بخش‌های کلیدی کسب‌وکار (The Three-Sided Marketplace)

کورسرا خود را به عنوان یک بازار سه‌جانبه می‌بیند که درآمد خود را از سه منبع اصلی تأمین می‌کند:
بخش مصرف‌کننده (Consumer): بزرگترین منبع درآمدزایی و پایگاه کاربری کورسیرا، فروش دوره‌های تکی، تخصص‌ها (Specializations) و اشتراک Coursera Plus به کاربران فردی است که به دنبال افزایش مهارت (Upskilling) یا تغییر شغل (Reskilling) هستند.
بخش سازمانی (Coursera for Business): فروش اشتراک‌های سازمانی به شرکت‌ها و کسب‌وکارها برای آموزش کارکنان آن‌ها. این شرکت‌ها از پلتفرم کورسرا برای تأمین دوره‌های مهارت‌های فنی، مدیریتی و رهبری برای نیروی کار خود استفاده می‌کنند.
بخش دولتی و دانشگاهی (Coursera for Government & Campus): فروش دسترسی به پلتفرم به نهادهای دولتی (برای آموزش شهروندان یا کارمندان دولت) و همچنین دانشگاه‌ها (برای ادغام دوره‌های کورسیرا در برنامه درسی خود یا ارائه مدارک آنلاین کامل).

 

تاریخچه شرکت کورسرا

تاریخچه کورسرا نه یک داستان استارتاپی معمولی، بلکه یک روایت از اساتید دانشگاهی است که به دنبال حل مشکل دسترسی و توزیع دانش در مقیاس جهانی بودند.
 

ریشه‌های آکادمیک و تأسیس 

ریشه‌های کورسرا در یک آزمایش ساده در دانشگاه استنفورد آمریکا نهفته است. (Daphne Koller) و (Andrew Ng)، دو تن از اساتید برجسته علوم کامپیوتر استنفورد، در سال ۲۰۱۱ تصمیم گرفتند که یکی از دوره‌های محبوب خود، یعنی «مقدمه‌ای بر هوش مصنوعی»، را به صورت آنلاین و رایگان در دسترس قرار دهند.
آزمایش هوش مصنوعی (AI Experiment): استقبال از دوره هوش مصنوعی شگفت‌انگیز بود؛ بیش از ۱۶۰ هزار دانشجو از سراسر جهان در آن ثبت نام کردند. این حجم از تقاضا، پتانسیل عظیم آموزش آنلاین مقیاس‌پذیر را برای این دو استاد آشکار کرد.
تأسیس رسمی: با الهام از این موفقیت، کولر و نگ در آوریل ۲۰۱۲ تصمیم به ترک موقعیت‌های آکادمیک خود گرفتند و شرکت کورسرا (Coursera) را با هدف تبدیل دانشگاه‌های برتر دنیا به شریک، تأسیس کردند.
مدل اولیه رایگان: در ابتدا، کورسرا کاملاً بر روی ارائه دوره‌های رایگان متمرکز بود تا پایگاه کاربری عظیمی را ایجاد کند، اما به زودی مجبور شد برای تضمین پایداری مالی، مدل درآمدی خود را بازنگری کند.
 

تکامل مدل درآمدی و تخصصی‌سازی 

در این دوره، کورسرا شروع به توسعه محصولات خود فراتر از دوره‌های تک‌واحدی کرد و بر روی اعتبارسنجی مدارک و گواهینامه‌ها تمرکز نمود.
معرفی تخصص‌ها (Specializations): در سال ۲۰۱۳، کورسرا مدل تخصص‌ها را معرفی کرد؛ مجموعه‌ای از چندین دوره مرتبط که به صورت متوالی برای یادگیری عمیق یک مهارت خاص طراحی شده بودند و با یک پروژه نهایی (Capstone Project) به پایان می‌رسیدند. این مدل، اولین گام برای حرکت به سوی مدارک شغلی بود.
مدارک کارشناسی ارشد آنلاین (Online Master’s Degrees): در سال ۲۰۱۴، کورسرا با همکاری دانشگاه‌های شریک، شروع به ارائه مدارک کامل کارشناسی ارشد آنلاین با هزینه‌ای به مراتب کمتر از پردیس‌های فیزیکی کرد. این امر اعتبار پلتفرم را به عنوان یک بستر رسمی آموزش عالی افزایش داد.
تمرکز بر بازار سازمانی: با توسعه بازار Coursera for Business در این دوره، شرکت توانست یک جریان درآمدی پایدار و بزرگ از طریق قراردادهای آموزش شرکتی ایجاد کند.
 

عرضه عمومی سهام و همه‌گیری

همه‌گیری جهانی کووید ۱۹ در سال ۲۰۲۰، یک شتاب‌دهنده عظیم برای کل صنعت EdTech و به ویژه کورسرا بود. با تعطیلی دانشگاه‌ها و نیاز شدید به مهارت‌های دیجیتال، تعداد کاربران و درآمد کورسرا به شدت افزایش یافت.
عرضه سهام (IPO): در مارس ۲۰۲۱، کورسرا با نماد COUR در بورس نزدک عرضه عمومی شد. این IPO، تأییدی بر اهمیت روزافزون آموزش آنلاین و مدل کسب‌وکار اثبات‌شده کورسرا بود.
ابداع گواهینامه‌های شغلی (Job-Ready Certificates): در این دوره، کورسرا بر روی محصولاتی مانند گواهینامه‌های حرفه‌ای Google (مانند تحلیل داده و پشتیبانی IT) تمرکز کرد. این مدارک، که در مدت زمان ۶ تا ۹ ماه تکمیل می‌شوند، به سرعت توسط کارفرمایان مورد پذیرش قرار گرفتند و شکاف مهارت‌ها را هدف قرار دادند.

 

بنیانگذاران شرکت کورسرا

کورسرا توسط دو شخصیت دانشگاهی برجسته با سوابق تحقیقاتی و آموزشی قوی بنیان‌گذاری شده است.
 

اندرو نگ (Andrew Ng)

اندرو نگ یکی از تأثیرگذارترین چهره‌ها در زمینه هوش مصنوعی (AI) و یادگیری ماشین (Machine Learning) است. نگ که به دلیل تحقیقات پیشگامانه خود در دانشگاه استنفورد مشهور است، بینش فنی اصلی کورسرا را فراهم کرد.
بینش آموزش جهانی: نگ معتقد بود که بهترین آموزش‌های هوش مصنوعی و فناوری نباید به دانشجویان نخبه استنفورد محدود شود، بلکه باید در مقیاس جهانی ارائه شود. این بینش، او را به سمت تأسیس کورسرا سوق داد.
تعهد به MOOCs: با وجود ترک مدیریت اجرایی روزانه، نگ همچنان از طریق DeepLearning.AI (شرکتی که وی تأسیس کرد) به عنوان یک شریک کلیدی، محتوای بسیار محبوب و پرتقاضا در زمینه هوش مصنوعی و علم داده را در کورسرا ارائه می‌دهد.
 

دَفنه کولر (Daphne Koller)

دَفنه کولر نیز یکی از بنیان‌گذاران کورسرا و یکی از دانشمندان برجسته در زمینه هوش مصنوعی و بیوانفورماتیک (Bioinformatics) است. او نقش حیاتی در شکل‌دهی ساختار آموزشی و استراتژی اولیه شرکت داشت.
تمرکز بر زیست‌شناسی و تحلیل داده: کولر با سابقه تحقیقاتی خود، به کورسرا کمک کرد تا محتوای قوی در زمینه‌های علوم داده، آمار و کاربردهای فناوری در زیست‌شناسی را توسعه دهد.
تثبیت اعتبار آکادمیک: در سال‌های اولیه، کولر مسئول جذب دانشگاه‌های شریک بود و تضمین می‌کرد که ساختار دوره‌ها، کیفیت و اعتباری را که دانشجویان در یک پردیس فیزیکی انتظار دارند، حفظ کند. او به عنوان یکی از عوامل اصلی در تثبیت اعتبار آکادمیک کورسرا شناخته می‌شود.

 

پروژه‌ها و محصولات شرکت کورسرا

مجموعه محصولات کورسرا بسیار متنوع است و از دوره‌های مقدماتی تا مدارک دانشگاهی رسمی و برنامه‌های آموزشی سازمانی را پوشش می‌دهد.
 

گواهینامه‌های شغلی (Job-Ready Professional Certificates)

این محصول، استراتژیک‌ترین و پرتقاضاترین بخش از سبد محصولات کورسرا در سال‌های اخیر است.
طراحی توسط کارفرمایان: این گواهینامه‌ها مستقیماً توسط شرکت‌های بزرگ فناوری مانند گوگل، متا، IBM و مایکروسافت طراحی و تدریس می‌شوند و بر روی مهارت‌های عملی و مورد نیاز بازار کار (مانند تحلیلگر داده، متخصص پشتیبانی IT، و بازاریابی دیجیتال) تمرکز دارند.
ارتباط مستقیم با شغل: این مدارک به گونه‌ای طراحی شده‌اند که یادگیرندگان را در مدت ۶ ماه تا ۱ سال برای مشاغل سطح ورودی (Entry-Level Jobs) آماده کنند. موفقیت این مدارک، توانایی کورسرا در پر کردن شکاف مهارت‌ها (Skills Gap) و رقابت مستقیم با مدارک کالج‌های سنتی را نشان می‌دهد.
اعتبارسنجی دانشگاهی: بسیاری از این گواهینامه‌ها، اکنون با واحدهای درسی (Credits) در دانشگاه‌های شراکتی کورسرا معادل‌سازی شده‌اند، که به یادگیرندگان اجازه می‌دهد مسیر خود را از یک گواهینامه شغلی به یک مدرک دانشگاهی کامل ادامه دهند.
 

مدارک رسمی آکادمیک و تخصص‌ها (Degrees & Specializations)

کورسرا همچنان به عنوان یک ارائه‌دهنده آموزش عالی رسمی، با دانشگاه‌های شریک خود همکاری می‌کند.
مدارک کارشناسی ارشد آنلاین (Online Master’s Degrees): کورسرا میزبان مدارک کامل کارشناسی ارشد در زمینه‌های پرتقاضا مانند علوم داده، مهندسی نرم‌افزار و مدیریت کسب‌وکار (MBA) است. این مدارک با هزینه کمتر و انعطاف‌پذیری بیشتر نسبت به معادل‌های حضوری، دسترسی به آموزش عالی را افزایش داده‌اند.
تخصص‌ها (Specializations): این محصولات شامل ۳ تا ۱۰ دوره مرتبط هستند که یک مهارت جامع و عمیق را آموزش می‌دهند و به عنوان یک پکیج آموزشی ساختارمند برای یادگیری یک حوزه خاص (مانند تحلیل مالی یا طراحی UX) عمل می‌کنند.
 

پلتفرم‌های سازمانی و دولتی (Coursera for Enterprise)

خدمات کورسرا برای کسب‌وکارها و دولت‌ها، به عنوان موتورهای رشد B2B شرکت شناخته می‌شوند.
آموزش شرکتی (Corporate Training): شرکت‌های بزرگ از Coursera for Business برای مدیریت و اجرای برنامه‌های آموزش کارکنان خود استفاده می‌کنند. این امر شامل دسترسی به کتابخانه گسترده‌ای از دوره‌ها، و همچنین ابزارهای ردیابی و گزارش‌دهی برای مدیران منابع انسانی است.
آموزش نیروی کار دولتی: Coursera for Government به سازمان‌های دولتی، ارتش‌ها و نهادهای عمومی کمک می‌کند تا نیروی کار خود را در زمینه‌های حیاتی مانند امنیت سایبری، هوش مصنوعی و مهارت‌های دیجیتالی به روز نگه دارند.
پلتفرم دانشگاهی (Coursera for Campus): این سرویس به دانشگاه‌ها اجازه می‌دهد تا دوره‌های کورسرا را به صورت مستقیم در برنامه درسی دانشجویان خود ادغام کنند یا آن‌ها را به دانشجویان به عنوان یک ابزار جبرانی یا تکمیلی ارائه دهند.

 

چالش‌ها و حواشی شرکت کورسرا

با وجود نفوذ جهانی و رشد سریع، کورسرا در مسیر تحول آموزش عالی با چالش‌های ساختاری، رقابتی و اعتباری روبرو است.
 

چالش نرخ تکمیل دوره و اعتبارسنجی (Completion Rate & Credibility)

یکی از انتقادات رایج به مدل MOOC، پایین بودن نرخ تکمیل دوره‌ها توسط کاربران است.
نرخ‌های ترک تحصیل بالا: از آنجایی که تماشای دوره‌ها اغلب رایگان است، میلیون‌ها کاربر ثبت‌نام می‌کنند اما تنها بخش کوچکی از آن‌ها دوره را تا انتها تکمیل کرده و گواهینامه را دریافت می‌کنند. کورسرا برای مقابله با این موضوع، تلاش کرده تا با افزایش عناصر تعاملی، پروژه‌های عملی و ارائه انگیزه شغلی (Job Motivation) این نرخ را افزایش دهد.
اعتبار گواهینامه‌ها در بازار کار: با وجود شراکت با برندهای بزرگ، همچنان چالشی در بازار کار وجود دارد؛ اینکه آیا یک گواهینامه آنلاین می‌تواند با یک مدرک رسمی دانشگاهی رقابت کند؟ کورسرا تلاش می‌کند با تأکید بر محتوای کاربردی و طراحی دوره توسط کارفرمایان برتر، این چالش را کاهش دهد.
مقابله با تقلب: در دوره‌هایی که به مدرک منتهی می‌شوند، تضمین اینکه دانشجو خودش تکالیف و امتحانات را انجام داده، یک چالش بزرگ در محیط آنلاین است. کورسرا از فناوری‌های احراز هویت بیومتریک (Biometric Verification) و نظارت آنلاین (Proctoring) برای حفظ صداقت آکادمیک استفاده می‌کند.
 

رقابت شدید و جنگ بر سر قیمت‌گذاری

بازار آموزش آنلاین بسیار رقابتی است و کورسرا با بازیگران مختلفی در حوزه‌های مختلف روبرو است.
رقابت با رقبای مستقیم MOOC: شرکت‌هایی مانند edX (که اکنون توسط 2U خریداری شده) و Udacity (که بیشتر بر روی نانومدرک‌ها متمرکز است) رقبای مستقیم کورسرا در بازار آموزش دانشگاهی و فنی هستند.
رقابت با پلتفرم‌های محتوای تولیدی (UGC): پلتفرم‌هایی مانند Udemy و Skillshare که بر روی محتوای تولید شده توسط کاربر (User-Generated Content) متمرکز هستند، در زمینه قیمت و تنوع محتوا، به ویژه در دوره‌های سطح مقدماتی، با کورسرا رقابت می‌کنند.
جنگ بر سر جذب شرکا: رقابت شدیدی بین پلتفرم‌های EdTech برای جذب دانشگاه‌ها و شرکت‌های جدید به عنوان تولیدکننده محتوا وجود دارد. توانایی کورسرا در حفظ روابط انحصاری با شرکای فعلی خود، برای موفقیت آینده حیاتی است.
 

حواشی درآمدزایی و قیمت‌گذاری در کشورهای در حال توسعه

در حالی که کورسرا آموزش را دموکراتیزه کرده، مدل درآمدی آن برای کاربران در کشورهای با درآمد پایین چالش‌برانگیز بوده است.
مدل اشتراکی و مالی (Financial Aid): با وجود ارائه کمک مالی برای دوره‌های تک‌واحدی، مدل اشتراکی Coursera Plus و هزینه‌های بالای مدارک رسمی، برای بسیاری از کاربران در کشورهای در حال توسعه غیرقابل دسترس است. این امر هدف اصلی «دسترسی جهانی» را به چالش می‌کشد.
بومی‌سازی محتوا: محتوای ارائه شده به شدت بر زبان انگلیسی و مفاهیم غربی متکی است. نیاز به بومی‌سازی (Localization) و ارائه محتوای باکیفیت به زبان‌هایی مانند فارسی، عربی و چینی برای افزایش نفوذ در این بازارها یک چالش عملیاتی و هزینه است.

 

نتیجه گیری

شرکت کورسرا (Coursera) به عنوان یک نیروی پیشرو در انقلاب آموزش آنلاین، با همکاری بیش از ۳۰۰ دانشگاه و شرکت برتر، توانسته است دسترسی به آموزش عالی معتبر و مهارت‌های شغلی مورد نیاز در عصر دیجیتال را به طور بی‌سابقه‌ای گسترش دهد. این شرکت با ساختار بازار سه‌جانبه خود (مصرف‌کننده، سازمانی، دولتی) و محصولات نوآورانه مانند گواهینامه‌های شغلی (Job-Ready Certificates) که مستقیماً توسط کارفرمایان طراحی شده‌اند، موفق شده است به طور مؤثری شکاف میان آموزش سنتی و نیازهای بازار کار مدرن را پر کند. عرضه عمومی موفق سهام کورسرا در نزدک، نشان‌دهنده اعتماد بازار به مدل کسب‌وکار اثبات‌شده و اهمیت روزافزون یادگیری مادام‌العمر است.
برای تضمین آینده، کورسرا باید به طور مستمر بر چالش‌های نرخ پایین تکمیل دوره و اثبات اعتبار مدارک آنلاین در سطح جهانی غلبه کند. سرمایه‌گذاری در پلتفرم‌های سازمانی برای حفظ جریان درآمدی پایدار، ادامه نوآوری در مدارک کوتاه‌مدت و با بازده شغلی بالا، و همچنین گسترش تلاش‌ها برای بومی‌سازی محتوا برای بازارهای جدید، برای حفظ جایگاه رهبری کورسرا در اکوسیستم رقابتی فناوری آموزشی حیاتی خواهد بود.