مقدمه

در سال ۲۰۱۲، هدست واقعیت مجازی Oculus Rift با جمع‌آوری میلیون‌ها دلار سرمایه در پلتفرم کیک‌استارتر، دنیای تکنولوژی را متحول کرد. در آن زمان، بسیاری از مردم گمان می‌کردند که این هدست، همان آینده‌ای است که فیلم‌های علمی-تخیلی وعده داده بودند. اما ده سال بعد، مارک زاکربرگ مفهوم متاورس را به عنوان مقصد نهایی معرفی کرد. این اتفاق، سردرگمی بزرگی را در ذهن بسیاری ایجاد کرد: اگر واقعیت مجازی (VR) همان آینده بود، پس متاورس چیست؟ آیا این دو یکسان هستند؟ پاسخ به این سؤال، کلید درک مسیر آینده فناوری‌های غوطه‌ور است. واقعیت این است که این دو واژه مترادف نیستند، بلکه یک رابطه کاملاً متفاوت با یکدیگر دارند. اگر بخواهیم یک قیاس ساده انجام دهیم، واقعیت مجازی مانند یک کامپیوتر رومیزی و متاورس مانند اینترنت است. کامپیوتر ابزاری است برای دسترسی به اینترنت، و واقعیت مجازی نیز ابزاری برای ورود به متاورس. این مقاله به بررسی عمیق تفاوت‌های بنیادین این دو مفهوم و تحلیل این موضوع می‌پردازد که آینده واقعی از آن کدام است.

 

واقعیت مجازی (VR)

واقعیت مجازی (Virtual Reality) یک فناوری است که با استفاده از هدست‌های مخصوص، کاربر را به صورت کامل از دنیای فیزیکی جدا کرده و به یک محیط شبیه‌سازی شده کاملاً دیجیتال می‌برد.
 

 تعریف و ویژگی‌های کلیدی واقعیت مجازی

واقعیت مجازی یک فناوری غوطه‌وری (Immersive Technology) است. هدف اصلی آن، فریب دادن حواس انسان (به‌خصوص بینایی و شنوایی) برای القای حس حضور در یک محیط سه‌بعدی است. یک سیستم واقعیت مجازی معمولاً از یک هدست (HMD)، که دارای صفحه‌نمایش استریوسکوپیک و حسگرهای حرکتی است، و دسته‌های کنترلی برای تعامل با محیط مجازی تشکیل شده است. ویژگی‌های اصلی VR عبارتند از:
غوطه‌وری کامل: کاربر به صورت کامل در محیط مجازی فرو می‌رود و دیدی از دنیای واقعی ندارد.
تجربه فردی و محدود: بیشتر تجربیات VR به صورت انفرادی طراحی شده‌اند یا در محیط‌های چندنفره‌ای با تعداد محدود و از پیش تعیین‌شده انجام می‌شوند.
محتوای بسته و مستقل: اغلب محتوای VR به صورت یک بازی، یک فیلم یا یک شبیه‌سازی آموزشی است که یک شروع و پایان مشخص دارد و مستقل از سایر تجربیات عمل می‌کند.
به عنوان مثال، بازی‌هایی مانند Beat Saber یا شبیه‌سازهای آموزشی پرواز در VR، تجربیاتی هستند که در یک محیط بسته و برای یک هدف خاص طراحی شده‌اند و فراتر از آن محیط، قابلیت انتقال یا ارتباط با سایر پلتفرم‌ها را ندارند.
 

نمونه‌ها و کاربردهای اصلی واقعیت مجازی

VR در حوزه‌های مختلفی کاربرد دارد. در صنعت بازی، هدست‌هایی مانند Oculus Quest (Meta Quest) و PlayStation VR تجربیات هیجان‌انگیزی را ارائه می‌دهند که فراتر از بازی‌های سنتی است. در حوزه آموزش و شبیه‌سازی، دانشجویان پزشکی می‌توانند با استفاده از VR، جراحی‌های پیچیده را تمرین کنند یا مهندسان می‌توانند در یک محیط مجازی، یک محصول را قبل از ساخت فیزیکی آزمایش کنند. در صنعت گردشگری، افراد می‌توانند به صورت مجازی از موزه‌ها یا مکان‌های تاریخی بازدید کنند. با این حال، تمامی این کاربردها یک ویژگی مشترک دارند: آن‌ها به صورت جزیره‌ای و مستقل از یکدیگر عمل می‌کنند و هیچ ارتباطی با هم ندارند.
 

محدودیت‌های VR به عنوان یک دنیای بسته

بزرگترین محدودیت VR به عنوان یک فناوری، فقدان پایداری و هم‌کنش‌پذیری است. هر تجربه VR یک جهان بسته و مجزا است. شما نمی‌توانید آیتم یا آواتار خود را از یک بازی VR به بازی دیگری منتقل کنید. به محض اینکه هدست را از سر برمی‌دارید، آن تجربه به پایان می‌رسد و داده‌ها در سرورهای شرکت سازنده باقی می‌مانند. این مدل، درست مانند یک برنامه نرم‌افزاری است که در یک کامپیوتر اجرا می‌شود و با برنامه‌های دیگر ارتباطی ندارد.

 

متاورس "یک جهان مشترک و پایدار"

متاورس (Metaverse) یک فناوری نیست، بلکه یک جهان مجازی پایدار، اشتراکی و سه‌بعدی است که با جهان فیزیکی همگرا می‌شود. این جهان، به عنوان نسل بعدی اینترنت شناخته می‌شود.
 

تعریف و ویژگی‌های بنیادین متاورس

متاورس یک مفهوم یا مقصد است، نه یک ابزار. این جهان دیجیتال با سه ویژگی کلیدی تعریف می‌شود:
پایداری (Persistence): متاورس هرگز خاموش نمی‌شود. این جهان حتی زمانی که شما آنلاین نیستید، به حیات خود ادامه می‌دهد. رویدادها، تغییرات و تعاملات در آنجا ماندگار هستند و به صورت پیوسته ذخیره می‌شوند.
هم‌کنش‌پذیری (Interoperability): این قابلیت، ستون فقرات متاورس است. در یک متاورس واقعی، شما باید بتوانید آواتار، دارایی‌های دیجیتال (مانند یک لباس یا یک آیتم) و هویت خود را به صورت آزادانه از یک پلتفرم به پلتفرم دیگر منتقل کنید. این ویژگی، متاورس را از مجموعه‌ای از جهان‌های بسته و مجزا، به یک اکوسیستم واحد و متصل تبدیل می‌کند.
همزمانی (Synchronous): متاورس یک فضای چندنفره است که در آن، هزاران یا میلیون‌ها کاربر می‌توانند به صورت همزمان در یک رویداد یا مکان با یکدیگر تعامل داشته باشند. این ویژگی، آن را از یک ویدیو یا یک بازی آفلاین متمایز می‌کند.
پلتفرم‌هایی مانند Decentraland یا The Sandbox نمونه‌های اولیه از متاورس هستند که در آن‌ها کاربران می‌توانند زمین‌های مجازی را خریداری کنند، رویدادها را برگزار کنند و به صورت اجتماعی با یکدیگر تعامل داشته باشند.
 

از یک پلتفرم بسته تا یک اکوسیستم باز و متصل

برخلاف تجربه‌های بسته VR، متاورس بر پایه اکوسیستم‌های باز و متصل بنا شده است. این به آن معناست که در متاورس، کاربران می‌توانند به صورت آزادانه دارایی‌های خود را ایجاد کنند، آن‌ها را در بازارهای آزاد به فروش برسانند و از طریق فناوری بلاکچین، مالکیت قطعی آن‌ها را در اختیار داشته باشند. این اکوسیستم باز، به ده‌ها یا صدها شرکت اجازه می‌دهد که محتوا و خدمات خود را بر روی زیرساخت مشترک متاورس ارائه دهند. این امر، متاورس را به یک فضای دموکراتیک و غیرمتمرکز تبدیل می‌کند که به شرکت یا نهاد خاصی وابسته نیست.
 

اقتصاد و هویت در متاورس

در یک متاورس، هویت و اقتصاد نقش اساسی ایفا می‌کنند. کاربران با استفاده از آواتارهای خود، هویت دیجیتال خود را می‌سازند. این آواتارها می‌توانند در پلتفرم‌های مختلف قابل حمل باشند. علاوه بر این، متاورس دارای یک اقتصاد پویا و واقعی است که بر پایه ارزهای دیجیتال و توکن‌های غیرقابل معاوضه (NFTs) شکل گرفته است. کاربران می‌توانند با خرید و فروش زمین‌های مجازی، آثار هنری دیجیتال یا آیتم‌های درون بازی، درآمد کسب کنند. این اقتصاد، مرز بین دنیای دیجیتال و دنیای واقعی را محو می‌کند.

 

تفاوت‌های کلیدی "مقایسه VR و متاورس"

برای روشن شدن کامل تفاوت‌های این دو مفهوم، می‌توانیم آن‌ها را از چند منظر کلیدی مقایسه کنیم.
 

تفاوت در ماهیت

واقعیت مجازی یک فناوری است؛ ابزاری که برای خلق یک تجربه غوطه‌ور استفاده می‌شود. درست مانند یک مرورگر وب (مثل گوگل کروم) که یک ابزار است. در مقابل، متاورس یک جهان است؛ یک مقصد مجازی که می‌توانید به آن سفر کنید. همان‌طور که اینترنت یک جهان از اطلاعات و وب‌سایت‌ها است، متاورس نیز یک جهان از فضاهای سه‌بعدی و تعاملات دیجیتال است. واقعیت مجازی یکی از راه‌های ورود به این جهان است، اما تنها راه نیست. می‌توان از طریق کامپیوتر، گوشی هوشمند یا حتی عینک‌های واقعیت افزوده نیز به متاورس متصل شد.
 

تفاوت در پایداری و هم‌کنش‌پذیری (Interoperability)

یک تجربه VR به صورت موقت و ناپایدار است. وقتی از یک بازی VR خارج می‌شوید، آن جهان مجازی نیز برای شما به پایان می‌رسد. آیتم‌ها، پیشرفت‌ها و تعاملات شما تنها در همان بازی محدود می‌شوند. اما متاورس یک جهان پایدار و ماندگار است. حتی وقتی شما آنلاین نیستید، سایر کاربران به فعالیت خود ادامه می‌دهند و تغییرات در آن جهان ثبت می‌شود. علاوه بر این، هم‌کنش‌پذیری در متاورس وجود دارد، در حالی که در VR وجود ندارد. شما نمی‌توانید لباسی را که برای آواتار خود در یک بازی VR خریده‌اید، در یک بازی دیگر استفاده کنید، اما در یک متاورس واقعی، این قابلیت امکان‌پذیر خواهد بود.
 

تفاوت در تمرکز

تجربیات VR اغلب بر تجربه فردی یا در نهایت، تعامل با تعداد محدودی از کاربران در یک محیط بسته تمرکز دارند. شما به دنیای مجازی وارد می‌شوید تا یک فعالیت خاص را انجام دهید. اما متاورس بر تعاملات اجتماعی در مقیاس بزرگ و به صورت جمعی متمرکز است. در متاورس، شما به یک جهان عمومی وارد می‌شوید که می‌توانید با هزاران نفر دیگر ارتباط برقرار کنید، رویدادها را تجربه کنید و به خلق محتوا بپردازید. این تمرکز بر جنبه اجتماعی، متاورس را از VR متمایز می‌کند.
 

تفاوت در اقتصاد و مالکیت

در اکثر تجربیات VR، اقتصاد یا وجود ندارد یا به صورت بسته و متمرکز توسط شرکت سازنده کنترل می‌شود. آیتم‌هایی که خریداری می‌کنید، متعلق به شما نیستند و نمی‌توانید آن‌ها را در بازارهای آزاد به فروش برسانید. اما در متاورس، مالکیت دیجیتال یک اصل اساسی است که توسط بلاکچین تضمین می‌شود. دارایی‌های شما (مانند زمین‌های مجازی و NFTها) به صورت قطعی متعلق به شما هستند و می‌توانید آن‌ها را در بازارهای ثانویه با ارزش واقعی معامله کنید. این اقتصاد آزاد، فرصت‌های بی‌نظیری را برای کسب درآمد و سرمایه‌گذاری فراهم می‌کند.

 

آینده از آن کدام است؟

با توجه به تمامی تفاوت‌های ذکر شده، این سؤال مطرح می‌شود که آینده از آن کدام یک است؟ پاسخ این است: آینده نه از آن واقعیت مجازی است و نه فقط از آن متاورس. آینده از آن همگرایی این دو است.
 

واقعیت مجازی به عنوان ابزار دسترسی به متاورس

واقعیت مجازی، مهم‌ترین و غوطه‌ورترین ابزار دسترسی به متاورس است. با هدست‌های VR، کاربران می‌توانند به کامل‌ترین شکل ممکن در جهان‌های متاورسی حضور داشته باشند. این فناوری، دروازه‌ای است که به ما اجازه می‌دهد وارد دنیای سه‌بعدی و پایدار متاورس شویم و با آن تعامل داشته باشیم. همان‌طور که مرورگرها دروازه ورود به اینترنت هستند، هدست‌های VR نیز دروازه ورود به متاورس هستند. هرچه هدست‌ها پیشرفته‌تر و راحت‌تر شوند، دسترسی به متاورس نیز برای عموم مردم ساده‌تر خواهد شد.
 

نقش واقعیت افزوده (AR) و واقعیت ترکیبی (MR) در تکمیل متاورس

علاوه بر VR، سایر فناوری‌های غوطه‌وری مانند واقعیت افزوده (AR) و واقعیت ترکیبی (MR) نیز نقش‌های مهمی در متاورس ایفا خواهند کرد. در حالی که VR ما را از دنیای واقعی جدا می‌کند، AR اطلاعات دیجیتالی را بر روی دنیای واقعی ما قرار می‌دهد. برای مثال، می‌توانید با استفاده از عینک‌های AR، مسیریابی را به صورت هولوگرافیک روی پیاده‌رو ببینید. واقعیت ترکیبی (MR) این دو را ترکیب کرده و به ما اجازه می‌دهد با هولوگرام‌های سه‌بعدی در فضای فیزیکی خودمان تعامل داشته باشیم. این فناوری‌ها، تجربه متاورس را از یک جهان کاملاً دیجیتال به یک لایه دیجیتال بر روی دنیای واقعی گسترش می‌دهند و به همگرایی کامل‌تر این دو جهان کمک می‌کنند.
 

آینده‌ای از یکپارچگی کامل

آینده‌ای که پیش رو داریم، یک آینده کاملاً یکپارچه است. در این آینده، متاورس یک جهان دیجیتال پایدار و اشتراکی است که تمامی جنبه‌های زندگی ما را در بر می‌گیرد، و فناوری‌های غوطه‌وری مانند VR، AR و MR، ابزارهای متنوعی هستند که به ما امکان می‌دهند با این جهان تعامل داشته باشیم. در نهایت، این دو مفهوم به صورت غیرقابل تفکیک با یکدیگر پیوند خواهند خورد.

 

نتیجه‌گیری

در تحلیل نهایی، متاورس و واقعیت مجازی دو مفهوم کاملاً متفاوت هستند. واقعیت مجازی یک فناوری است که یک تجربه غوطه‌ور ایجاد می‌کند، در حالی که متاورس یک جهان دیجیتال پایدار و مشترک است. واقعیت مجازی به تنهایی یک مقصد نیست، بلکه تنها یک ابزار برای دسترسی به مقصدی بزرگتر است. پایداری، هم‌کنش‌پذیری و اقتصاد واقعی، ویژگی‌هایی هستند که متاورس را از یک تجربه VR ساده متمایز می‌کنند.
آینده از آن همگرایی این دو مفهوم است. واقعیت مجازی به عنوان دروازه اصلی برای ورود به متاورس عمل خواهد کرد و سایر فناوری‌ها مانند واقعیت افزوده و واقعیت ترکیبی، این تجربه را در دنیای واقعی گسترش خواهند داد. این هم‌افزایی، پتانسیل ایجاد یک جهان کاملاً متصل و هوشمند را دارد که در آن، مرز بین دنیای فیزیکی و دیجیتال به تدریج محو می‌شود و هر دو با یکدیگر در هم می‌آمیزند.